उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

४-१] उत्तररामचरितं ८७ णिव्वत्तिदो महुवक्को । वच्छतरी उण विसज्जिदा । येनागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु वत्सतरी विशसिता । अद्यैव प्रत्यागतस्य राजर्षेर्जनकस्य भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभ्यामेव निर्वर्तितो मधुपर्कः । वत्सतरी पुनर्विसर्जिता । दाण्डायनः—अनिवृत्तमांसानामेवं कल्पमुपदेष्टो मन्यन्ते । निवृत्तमां- सस्तु तत्रभवान् जनकः । सौधातकिः—किंनिमित्तं । किंनिमित्तम् । दाण्डायनः—स तदैव देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य वैखानसः संवृत्तः । तयास्य कतिपये संवत्सराश्चन्द्रद्वीपपरोदने तपस्तप्य- मानस्य । सौधातकिः—उदो किन्ति आअदो । ततः किमित्यागतः । दाण्डायनः—चिरन्तनप्रियसुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुम् । सौधातकिः—अवि अम संबंधिणीहिं समं संवृत्तं से दंसणं ण वेत्ति। अप्यद्य सम्बन्धिनीभिः समं संवृत्तस्य दर्शनं न वेति । दाण्डायनः—संप्रत्येव भगवता वसिष्ठेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशां भगवत्यरुन्धती प्रहिता यत्स्वयमुपेत्य वैदेहो द्रष्टव्य इति । सौधातकिः—जह एदे हविरा परप्परं मिलिदा तह अह्मे वि बहुहिं सह मिलिअ अणज्झाअमहुस्सवं खेलन्तो मणेम्हे । अहँ कुय सो वणओ । (इति परिक्रामतः । ) यथैते स्थविराः परस्परं मिलितास्तथावामपि बहुभिः सह मिलिताननध्याय महोत्सवं खेलन्तो मानयावः । अथ क स जनकः । मुडापिना । 'वराहो नीचदीनयोः' इति नानार्थमञ्जरी । मडमडेतिशब्दा- नुकारः । उपाकृतेत्यर्थः । आम्नायं वेदम् । भो निगृहीतोऽसि । यदागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु एवमद्यैव प्रत्यागताय राजर्षये भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभिरव निर्वर्तितो मधुपर्कः वत्सतरी पुनर्विसर्जिता । मिश्रशब्दः पूजायाम् ॥ 'निवृत्त- मांसो निर्मांसो वृत्तमांसस्तु मांसलः ।' इति, 'कल्पः साद्धिशिः' इति केदारकपिलौ । किंनिमित्तम् । 'स तु वैखानसो यः स्यात्सुताचारो जितेन्द्रियः ।' इत्यमरमाला । तत किमित्यागतः । ततः चन्द्रद्वीपपरोद- नादपि । अथ संबन्धिनीभिरसमं निवृत्तनस्य दर्शनं न वेति । यथैते सर्वे स्थविराः परस्परे मिलिताः तथा वयमपि बहुकैः सह मिलिताः अनध्यायमह- १ 'प्रादुरिति केचित्' न. २ 'संभावेम्ह' (संभावयावः) क-ख-घ. ३ 'अह... वणओ' इत्येतन्नास्ति क-ख-घ-पुस्तकेषु.