उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

८८ उत्तररामचरितं [ ४-३ दाण्डायन - तथाप्य महावादी पुराणराजर्षिर्जनक प्राचेतसवसिष्ठावु- पास्य समाप्ताश्रमस्य बहिर्वृक्षमूलमधितिष्ठति । य एष. हृदि नित्यsrc="data:image/png;base64,..."/>नुपक्वेन सीताशोकेन तप्यते । अन्त प्रसूतदहनो जरन्दिग्ध वनस्पतिः ॥ २ ॥ ( इति निष्क्रान्तौ । ) मिश्रविष्कम्भ. । [ ततः प्रविशति जनक । ] जनकः-अपत्ये यत्तादृग्दुरितमभवत्तेन महता विपक्तस्तीव्रेण व्रणितहृदयेन व्यथयता । पटुर्धारावाही नव इव चिरेणापि हि न मे निकृन्तन्मर्माणि क्रकच इव मन्युर्विरमति ॥ ३ ॥ कष्ट एव नाम जरया दु खेन च दुरासदेन भूय पराकसान्तपनप्रभृतिभि- स्तपोभिरात्तरंसधातुरनवष्टम्भो नाद्यापि मम दग्धदेह पतति । अन्धता- मिस्रा ह्यसूर्या नाम ते शोकावेग्य प्रतिविधीयन्ते य आत्मघातिन इत्येव- मृषयो मन्यन्ते । अनेकसंवत्सरानिक्रमेऽपि प्रतिक्षणपरिभावनास्पष्टनिर्मास होत्सवं खेलतो मानयाम् । अथ क स जनक । तथा अनिर्वचनीय इत्यर्थ । पुराण अनादि च तत् ब्रह्म वेद । वेदस्तत्त्व तपो ब्रह्म' इत्यमर ॥ हृदि नित्यsrc="data:image/png;base64,..."/>नुपक्वेनेति ॥ २ ॥ अन्त कोटरान्तरे । जरन् जीर्ण । 'तैरपुष्पादूनस्पति ' इत्यमर ॥ २ ॥ इति मिश्रविष्कम्भ ॥ 'उदात्तनीचपा- त्रोक्तो मिश्रविष्कम्भ उच्यते' इति रूपकादर्शाके ॥ अपत्ये यत्तादृगिति ॥ ३ ॥ अपत्ये सीतायाम् । दुरितं अपवादरूप पापम् । तेन पापेन विपक्त विशेषेण सक्त । पृथु महान् । धारावाही अविच्छिन्नधार । अत एव चिरेणापि बहुकाले गतेऽपि नव. इव स्थित । क्रकच. 'करवत' इति महाराष्ट्रा । मन्यु न विरमति हि । 'मन्युदैन्ये क्रतौ क्रुधि' इत्यमर ॥ ३ ॥ एव नाम कष्टमीति वाक्यखण्ड । दुरासदं दु खविशे- पणम् । स्त्रय रफात यया तथा पराक्सान्तपनप्रभृतिभि कृच्छ्रह्रस्त- पोभिरपि उपलक्षित इत्यर्थ । 'रसा रक्तादय 'इति, 'इन्द्रियाणि पृथिव्यादि पञ्चभूतानि धातव 'इति, अवष्टम्भाश्रयाधारा ' इति रुद्रशाश्वतहेमचन्द्रा । १ 'तदप' क-घ-व २ 'ज्वलन्त्रिव' व-घ ३ 'तपोभि शोषितान्त शरी रथानोरवष्टम्भ एव महानद्यापि न पतति' न; 'घातुरनुपभुज्यमान ' प-घ ४ 'लोका नेत्य तेभ्य ' न