उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

८८ उत्तररामचरितं [ ४-३ दाण्डायन - तथाप्य महावादी पुराणराजर्षिर्जनक प्राचेतसवसिष्ठावु- पास्य समाप्ताश्रमस्य बहिर्वृक्षमूलमधितिष्ठति । य एष. हृदि नित्यsrc="data:image/png;base64,..."/>नुपक्वेन सीताशोकेन तप्यते । अन्त प्रसूतदहनो जरन्दिग्ध वनस्पतिः ॥ २ ॥ ( इति निष्क्रान्तौ । ) मिश्रविष्कम्भ. । [ ततः प्रविशति जनक । ] जनकः-अपत्ये यत्तादृग्दुरितमभवत्तेन महता विपक्तस्तीव्रेण व्रणितहृदयेन व्यथयता । पटुर्धारावाही नव इव चिरेणापि हि न मे निकृन्तन्मर्माणि क्रकच इव मन्युर्विरमति ॥ ३ ॥ कष्ट एव नाम जरया दु खेन च दुरासदेन भूय पराकसान्तपनप्रभृतिभि- स्तपोभिरात्तरंसधातुरनवष्टम्भो नाद्यापि मम दग्धदेह पतति । अन्धता- मिस्रा ह्यसूर्या नाम ते शोकावेग्य प्रतिविधीयन्ते य आत्मघातिन इत्येव- मृषयो मन्यन्ते । अनेकसंवत्सरानिक्रमेऽपि प्रतिक्षणपरिभावनास्पष्टनिर्मास होत्सवं खेलतो मानयाम् । अथ क स जनक । तथा अनिर्वचनीय इत्यर्थ । पुराण अनादि च तत् ब्रह्म वेद । वेदस्तत्त्व तपो ब्रह्म' इत्यमर ॥ हृदि नित्यsrc="data:image/png;base64,..."/>नुपक्वेनेति ॥ २ ॥ अन्त कोटरान्तरे । जरन् जीर्ण । 'तैरपुष्पादूनस्पति ' इत्यमर ॥ २ ॥ इति मिश्रविष्कम्भ ॥ 'उदात्तनीचपा- त्रोक्तो मिश्रविष्कम्भ उच्यते' इति रूपकादर्शाके ॥ अपत्ये यत्तादृगिति ॥ ३ ॥ अपत्ये सीतायाम् । दुरितं अपवादरूप पापम् । तेन पापेन विपक्त विशेषेण सक्त । पृथु महान् । धारावाही अविच्छिन्नधार । अत एव चिरेणापि बहुकाले गतेऽपि नव. इव स्थित । क्रकच. 'करवत' इति महाराष्ट्रा । मन्यु न विरमति हि । 'मन्युदैन्ये क्रतौ क्रुधि' इत्यमर ॥ ३ ॥ एव नाम कष्टमीति वाक्यखण्ड । दुरासदं दु खविशे- पणम् । स्त्रय रफात यया तथा पराक्सान्तपनप्रभृतिभि कृच्छ्रह्रस्त- पोभिरपि उपलक्षित इत्यर्थ । 'रसा रक्तादय 'इति, 'इन्द्रियाणि पृथिव्यादि पञ्चभूतानि धातव 'इति, अवष्टम्भाश्रयाधारा ' इति रुद्रशाश्वतहेमचन्द्रा । १ 'तदप' क-घ-व २ 'ज्वलन्त्रिव' व-घ ३ 'तपोभि शोषितान्त शरी रथानोरवष्टम्भ एव महानद्यापि न पतति' न; 'घातुरनुपभुज्यमान ' प-घ ४ 'लोका नेत्य तेभ्य ' न

४-६] उत्तररामचरितं ८९ प्रत्यग्र इव न मे दारुणो दुःखसंवेगः प्रशाम्यति । अयि मातर्देवयजनसं- भवे सीते ईदृशस्ते निर्माणभागः परिणतो येन लज्जया स्वच्छन्दमाक्रन्दितु- मपि न शक्यते । हा पुत्रि भगवति वसुन्धरे सत्यमतिदृढासि । अनियतरुदितस्मितं विराज- त्कतिपयकोमलदन्तकुङ्मलाग्रम् । वदनकमलकं शिशोः स्मरामि स्खलदसमञ्जसमञ्जु जल्पितं ते ॥ ४ ॥ त्वं यन्मिर्मुुनयो वसिष्ठगृहिणी गङ्गा च यत्त्वा विदु- र्माहात्म्यं यदि वा रघोः कुलगुरुर्देवः स्वयं भास्करः । विद्यां वागिव यामसूत भवतीं तद्वस्तु या दैवतं तस्यास्त्वद्दुहितुस्तथा विशसनं किं दारुणेऽमृष्यथाः ॥ ५॥ (नेपथ्ये) इत इतो भगवतीमहादेव्यौ । जनकः—(दृष्ट्वा) अये गृष्टिनोपदिष्टसन्निमार्गा भगवत्यरुन्धती । ( वलाय ) कां पुनर्महादेवीत्याह । (निरूप्य) हा हा कथमियं महाराज- दशरथस्य धर्मदाराः प्रियसखी मे कौसल्या । क ऐतद्यह्येति सैवेयमिति । आसीदियं दशरथस्य गृहे यथा श्रीः श्रीरेव वा किमुपमानपदेन सैषा । तथा च सुतृप्त्यभावाद्युक्तमेवेदं देहं पतत्विति भावः ॥ ननु बालघात- कियतामत आह-प्रत्येति । 'इतीत्थमवेन्त्वित्थम्' इति चङ्ग्रूपः । प्रति- क्षणं परिभावनायाः निरस्तारम् । दृष्टनिर्माणः स्वभावतः वलाद् । प्रत्यग्रः नूतनः । भागः अंशः । येन कारणेन । अनियतमिति ॥ ४ ॥ कुङ्ग्मलाः मुकुला । कमलकं स्वार्थे कः । स्मरन्तिवं इति वा पाठः ॥ ४ ॥ दृढा निष्ठुरा ॥ त्वमिति ॥ ५ ॥ यदि संभावनायाम् । कुलगुरुर्वसिष्ठः । वाक् सरस्वती । तथा नृशंसनं मारणप्रस्त्रावाद्यपवादिनित्यर्थः । अमृ- ष्यथाः असहथाः इति यावत् ॥ ५ ॥ भगवतो च देवी च भगवती- देव्यौ । देवी कृताभिषेकायाम्' इत्यमरः । महादेवी इति भ्रान्तः पाठः । 'जगन्माता महादेवी भवानी त्रिपुरेश्वरी' इत्यागमतन्त्रोक्त्या महादेवीति नाम्नः परदेवतायामेवोचिततया अन्यत्र सम्भवेऽप्यधार्ंसंभवात् । 'पुंभूम्नि दाराः' इत्यमरः । प्रत्येति विश्वसिति ॥ आसीदियं दशरथस्येति ॥ १ 'मुग्ध' प-घ. २ 'गृष्टि गयापा.' न. ३ 'पद्मा' न-क.

९० उत्तररामचरितं [ ४-८ कष्टं यतान्यदिव दैववशेन जाता दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विपाकः ॥ ६ ॥ य एव मे जनः पूर्वमासीन्मूर्तो महोत्सवः । क्षते क्षारमिवासह्यं जातं तस्यैव दर्शनम् ॥ ७ ॥ ( ततः प्रविशत्यरुन्धती कौसल्या कञ्चुकी च । ) अरन्धती--ननु ब्रवीमि द्रष्टव्यः स्वयमुपेत्यैव वैदेह इत्येष वः कुलगु- रोरादेशः । अत एव चाहं प्रेषिता । तत्कोऽयं पदे पदे महाननध्यवसायः । कञ्चुकी—देवि संस्तम्भात्मानमनुरुध्यस्व भगवतो वसिष्ठस्यादेशमिति विज्ञापयामि । कौसल्या--ईरिसे काले मिहिलाहिवो मए दिट्ठव्वो त्ति समं जेव्व सव्वाइं दुक्खाईं समुब्भवन्ति । ता ण सक्कुणोमि उव्वट्टमाणमूलबन्धणं हिअअं पज्जवस्थावेदुम् । [ईदृशे काले मिथिलाधिपो मया द्रष्टव्य इति सममेव सर्वाणि दुःखानि समुद्भवन्ति । तन्न शक्नोम्युद्वर्त्तमानमूलबन्धनं हृदयं पर्यवस्था- पयितुम् । अरुन्धती--अत्र कः सन्देहः । निवृत्ता यद्येते त्ति सन्तानवाहिन्यपि मानुषाणां दुःखानि सम्बन्धिवियोगजानि । ॥ ६ ॥ पदेन फलेन । कष्टं खेदकरि । चिन्तात्मकं चिन्तास्वरूपम् । अन्यत् जगद्विलक्षणम् । किमपि भूतं जन्तुरिव जाता बतेत्यर्थः । 'कष्टं त्रिषु स्यात्खेदकारिनि' इत्यमरमाला । अत एव 'कष्टा रन्ध्रव्यथा वत्थ' इति मुरारिः । 'चिन्ता हृदयसन्ताप' इति, 'भूतं क्ष्मादौ च जन्तौ च' इति, 'वतानुकम्पने' इति हैमविश्वहडावुभा । अहो विपाकः विरुद्धपरिणाम इति यावत् । अत्र युक्तायुक्तास्तावदवगमनभ्रान्तिभ्या शिरसि दोलायन्ते ॥ ६ ॥ य एव मे जन इति ॥ ७ ॥ जनः कौसल्या । 'स्त्रीपुंसी कथयेज्जनः' इति काव्यदीपिकायां दण्डी व्याजहार ॥ ७ ॥ गुरोर्वसिष्ठस्य । अध्यवसायः निश्चय । पदे पदे इत्यनेन प्रतिक्षणं भिन्नभिन्न इति व्यज्यते । संस्तभ्य स्थिरीकृत्य । अनुरुध्यस्व अनुवर्त्तस्व ॥ ईदृशे काले मिथिलाधिपो मया द्रष्टव्य इति सममेव सर्वदुःखानि समुद्भवन्ति । तस्मान्न शक्नोमि उद्वर्त्तमानमूल- बन्धनं हृदयं व्यवस्थापयितुम् । समं युगपत् । उद्वर्त्तमानं चेष्टमानं मूल- १ 'विकार' न. २ अस्मात्पूर्वं 'अवमपरः पापो दशाविपर्यास.' इत्यधिकं क-घ-पुस्तक्रयोः । ३ 'महानध्यवसाय.' न-टी. ४ 'उप्पट्टमाण' घ-घ. ५ 'सकण्णु' क-घ-घ.

४-९] उत्तररामचरितं ९१ दृष्टे जने प्रेयसि दुःसहानि स्रोतःसहस्रैरिव संप्लवन्ते ॥ ८ ॥ कौसल्या—कहं णु सु वच्छाए वहूए एवं गदे तस्सा पिदुणो राएसिणो मे मुहं दसंसं । कथं नु खलु वत्साया वध्वा एवंगते तस्याः पित्रे राजर्षये मे मुखं दर्शयाम । अरुन्धती—एष यः श्लाघ्यसम्बन्धी जनकानां कुलोद्वहः । याज्ञवल्क्यो मुनिर्यस्मै ब्रह्मपारायणं जगौ ॥ ९ ॥ कौसल्या—एसो सो महाराअस्स हिअअणिव्विसेसो वच्छाए मे वहूए पिदा राएसी सीरद्धओ । हद्धी हद्धी सुमारिविह्नि अणिव्वेदग्मणीए दिवसे । हा दैव्व सव्वं त्त णत्थि । एष स महाराजस्य हृदयनिर्विशेषो वत्साया मे वध्वा पिता राजर्षिः सीरध्वजः । हा धिक् हा धिक् स्मारितास्मि अनिवेदग्म- णीयान्दिवसान् । हा दैव सर्वं तन्नास्ति । जनकः—(उपसृत्य) भगवत्यरुन्धति वैदेहः सीरध्वजोऽभिवादयते । बन्धनं गर्भग्रन्थि रसम् । मूलबन्धन 'कालिज' इति महाराष्ट्राः ॥ सन्ता- नवाहीन्यपीति ॥ ८ ॥ सन्तानः परम्परा दैर्घ्यं वा वहन्ति धरन्ति सन्ता- नवाहीनि । सम्बन्धिनो बान्धवाः । स्रोतसां स्रोतोऽम्बुसरणानाम् । 'पाझर' इति महाराष्ट्राः । संप्लवन्ते प्रवहन्तीति यावत् ॥ ८ ॥ कथं वत्साया मे वध्वा एवंगते तस्याः पित्रे राजर्षये मुखं दर्शयाम । 'वधूः स्नुषा' इति शब्दमाला । गते सतीत्यर्थः । दर्शयाम इति निर्वेदाद्बहुवचनम् । अत एव 'वय तत्त्वान्वेषान्न' इत्यत्राग्याश्यातंशाकुन्तले ॥ एष यः श्लाघ्य इति ॥ ९ ॥ 'वधूवराणां पितरो मिथस्सम्बन्धिनो मताः' इत्यगस्त्यः । जनकानां राज्ञाम् । उद्वहतीत्युद्वहः कुलस्य उद्वहः श्रेष्ठः । 'उद्वहः श्रेष्ठ- धुर्येषु' इति यादवः । ब्रह्मणः तत्त्वस्य पारायणं उपदेशम् । जगौ चकार इति साक्षणीकोडर्थे । 'पारायणं तदुपदेशः पारायणं' इति पदमाला । व्यधा- दिति च पाठः ॥९॥ कथमप स महाराजस्य हृदयनिर्विशेषो वत्साया मे वध्वा- पिता राजर्षिः सीरध्वजः । हा धिक् हा धिक् सम्पुष्टतास्मि अनिवेदग्मणीयान् दिवसान् । हा दैव सर्वमेष तन्नास्ति ॥ यथा पूतंमन्य इति ॥ १० ॥ यथा १ 'हिअआणन्दो' (हृदयानन्दः ) क-ख-घ. २ 'संभाविदेहि अणुबद्दिग्महरुवे दिअहे' (सम्भावितास्मनुपद्विग्नमहोरूतवे दिवसे) घ-प्र.

यया पूतंमन्यो निधिरपि पवित्रस्य महसः पतिस्ते पूर्वेषामपि खलु गुरूणां गुरुतमः । त्रिलोकीमङ्गल्यामवनितललीनेन शिरसा जगद्वन्द्यां देवींमुपसृत्य वन्दे भगवतीम् ॥ १० ॥ अरुन्धती-अक्षरं ते ज्योतिः प्रकाशताम् । स त्वां पुनातु देवः परो रजसो य एष तपति । जनकः-आर्ये गृष्टे अप्यनामयमस्याः प्रजापालकस्य मातुः । कञ्चुकी-( स्वगतम् ) निरवशेषमतिनिष्ठुरमुपालब्धाः स्मः । ( प्रका- शम् ) राजर्षे अनेनैव मन्युना चिरपरिखन्नरामभद्रमुखचन्द्रदर्शनं नार्हसि दुःखयितुमतिदुःखितां देवीम् । रामभद्रस्यापि दैवदुर्योगात् कोऽपि । यत्किल समन्ततः प्रवृत्तबीभत्सकिवदन्तीकाः पौरजानपदा नाग्निशुद्धिमप्यैक्ष्वा- प्रतियन्तीति दारुणमनुष्ठितं देवेन । जनकः-( सरोषम् ) आः कोऽयमग्निर्नामास्मत्प्रसूतिपरिशोधने । कष्ट- मेवंवादिना जनेन रामभद्रपरिभूता अपि वयं पुनः परिभूयामहे । अरुन्धती-( निश्वस्य ।) एवमेतत् । अग्निरिति वत्सां प्रति परिस्फू- र्त्यक्षराणि । सीतेत्येव पर्याप्तम् । हा वत्से शिशुर्वा शिष्या वा यदसि मम तत्तिष्ठतु तथा विशुद्धेरुत्कर्षस्त्वयि तु मम भक्तिं द्रढयति । भवत्या उपसृत्य च । आत्मानं पूतं मन्यते पूतंमन्यः । महसः प्रभाववतस्तस्य दीप्तेश्च । ते तव पतिः वसिष्ठः । अतिशयेन विशेषेण गुरुः गुरुतमः । त्रि- लोक्याः मङ्गले साधुः मङ्गल्या तां भगवतीं स्वामित्यर्थः । 'स्त्रीनपुंसकयो- रुप' इति लिङ्गनिर्णयः । श्लोकोऽयं यथाकथञ्चिदुप पद्येऽप्युद्धेय ॥ १० ॥ अक्षरं क्षराद्विपन्नम्, ज्योतिः सूर्यः । भङ्गयन्तरेणाह स इति । रजसां रजो- गुणानाम् परः शत्रु उपलक्षणमेतत् । तमसा चेति भावः । तथा च दूरतरः परिक्षोपात् सत्वैकदिष्ट इति फलितोऽर्थः । प्रजापालकस्य मातुरस्या इत्य- न्वयः । गृष्टापवादस्त्वल्पप्रजापाल इति परिहासोक्तिः । निरवशेषं निःशेषं अतिनिष्ठुरं च यथा तथा । मन्युना कोपेन । दैवदुर्योगात् महपीडा । अत एव 'तदा तु दैवं लिप्येरन्नलरामयुधिष्ठिरा' इति पौराणिकाः । प्रतीतिं विश्वास- विषयां कुर्वन्तीत्यर्थः । दारुणं कर्म इति शेषः । परित्याग इति यावत् । परि- १ 'माङ्गल्याम्' ग-क. २ 'लोनेन' ग-घ. ३ 'पर' ख-घ ४ 'परोरजा.' ग-घ ५ 'अपि कुशलम्' ग-घ. ६ 'अक्षपरा' ग-घ. ७ 'जनपति' घ-घ.

˝-१३ ] · उत्तररामचरितं ९३ शिशुत्वं स्त्रैणं वा भवतु ननु वन्द्यासि जगतां गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः ॥ ११ ॥ कौसल्या—अहो उम्मीलॅन्ति वि अ वेअणाओ। अहो उन्मीलन्तीव वेदना. । ( इति मूर्च्छति ) जनकः—हा कष्टं किमेतत् । अरुन्धती—राजर्षे किमन्यत् । स राजा तत्सौख्यं स च शिशुजनस्ते च दिवसाः स्मृतावार्विभूतं त्वयि सुहृदि दृष्टे तदखिलम्। निपाके घोरेऽस्मिन्नथ खलु विमूढा तव सखी पुरंध्रीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति ॥ १२ ॥ जनकः—हन्त हन्त सर्वथा नृशंसोऽस्मि संवृत्तः। यश्चिरस्य दशरथप्रिय- सुहृदः प्रियदारांश्चै स्त्रियं पश्यामि। स सम्बन्धी श्लाघ्यः प्रियसृहदसौ तच्च हृदयं स चानन्दः साक्षादपि च निखिलं जीवितफलम्। शरीरं जीवो वा यदधिकमतोऽप्यप्रियतरं महाराजः श्रीमान्किमिव मम नासीद्दशरथः ॥ १३ ॥ भूताः सहसा परित्यागेनेति भाव ॥ शिशुत्वां शिष्या वेति ॥११॥ तथा दूरे इत्यर्थः । विशुद्धेस्तूत्कर्षः कृतः। त्वयि विषये । 'भविष्य निश्चये' इति णिकान्तौ । स्त्रैणं स्त्रीत्वम् । 'स्त्रैणं स्त्रीद्राववृन्दयो.' इति कपित् । स्थानं आस्पदम् । गुणििन गुणभाजि प्राणिनि। इदं सप्तमी सीता प्रति सम्बोधनं च। लिङ्गं स्त्रीपुंनपुंसकम् । वयः इति 'तेजसा हि न वयस्समीक्ष्यते' इत्यस्य दृष्टा- न्तानुकरणमेतत् ॥ ११ ॥ अहो उन्मीलन्तीव वेदना ॥ स राजा तदिति ॥ १२ ॥ राजा दशरथ. । आविर्भूतं विताष्टमिति यावत् । पुरन्ध्रीणां कुटुम्बिनीनाम् ॥ १२ ॥ 'चिरस्याद्याधिरायेका' इत्यमरः । स सम्बन्धी श्लाघ्य इति ॥ १३ ॥ सुहृदः दशरथस्य असौ कौसल्या । साक्षात् प्र- तक्ष । निखिलनेदमिति शेष । जीवः अनुपायपम् । अत जीवादपी- त्यर्थ.। महाराजः इति प्रथमैकवचनम् । किमिव नासीत् पूर्वोक्तं सर्वम-

• १ 'जगतः' घ. २ 'समुन्मूलअन्तीव' (समुन्मूलयन्तीव) न. ३ 'कलिश्च खलु न विमृश' न, 'अस्मिन्ननु पाठ' छ-घ. ४ 'दारानकिञ्च इव' न. ५ 'प्रियतम.' व-घ.

९४ उत्तररामचरित [ ४-१५

कथमियमेव सा कौसल्या । यदस्याः पत्युर्वा रहसि परमं दूपितमभू- दभूवं दम्पत्योः पृथगहमुपालम्भविषयः । प्रसादे कोपे वा तदनु मदधीनो विधिरभू- दलं वा तत्स्मृत्वा दहति यदवस्कन्द्य हृदयम् ॥ १४ ॥ अरुन्धती—हा कष्टम् । अतिचिरनिरुद्धनिःश्वासनिश्चन्दं हृदयमस्याः । जनकः—हा प्रियसखि । ( इति कमण्डलूदकेन सिञ्चति । ) कञ्चुकी—सुहृदिव प्रकटय्य सुसम्पदः - प्रथममेकरसामनुकूलताम् । पुनरकाण्डविवर्तनदारुणो विधि- विधिंरहो विशिनष्टि मनोरजम् ॥ १५ ॥ कौसल्या—( आश्वस्य ) हा वच्छे जाणइ कहिं सि । सुमरामि दे णव- विवाहलच्छीपरिग्गहेक्कमण्डनं पप्फुरन्तमुद्धविहसिदं मुद्धमुहपुण्डरीअं ।

ध्यासीदेवेत्यर्थ ॥ १३ ॥ यदस्याः पत्युर्वेति ॥ १४ ॥ यस्याः पत्युर्वाति ज्ञेयम् । परमं अधिकम् दूपितं प्रणयकलह । उपालम्भस्य गर्हणाया । विधिः समाधानप्रकार मदधीनः ममायत्त तत् चरितमिति शेष । य- च्चरितं कर्तृ, अवस्कन्द्य अभिनिपत्य ॥ १४ ॥ हा कष्टमिति खेदातिशये । 'हा कष्टमस्मिन् जने' इत्यसद्व्याख्यातभोजचमी। चिरनिरुद्धः निःश्वासस्य निष्पन्दः निर्गम यस्मिन् ॥ सुहृदिव प्रकटय्येति ॥ १५ ॥ प्रथमं आदौ । एकः मुख्य रसः अभिनिवेश प्रीतिर्वा यस्याम् । अनुकूलतां सर्वेशुभानुकूल्यम् । प्रकटय्य प्रकटीकृत्य । पुनः पश्चात् । अकाण्डे अकाले अनुकूलताया निवर्तने प्रतिकूलापादनविषये दारुणः । विशिनष्टि परिशिष्टा करोतीति यावत् । विधिर्दैवम् । 'पुन पश्चात्' इति समासनि- घण्डु ॥ १५ ॥ वत्से जानकि कासि कासि । स्मरामि ते नवविवाहलक्ष्मी- परिग्रहैकमङ्गलं चदुलमुग्धपुण्डरीकम् । अङ्गैर्गोमुदीचन्द्रचन्द्रिकामुन्दरैरङ्गैः पुनरप्युद्द्योतयोत्सङ्गम् । सर्वथा महाराज एवं भणति, एषा रघुकुलमहत्तराणा वधूरस्माकं पुनर्तनय ( सुता ) दुहितेव । पुण्डरीकमिति कथन पुत्रेच्छायोग्य- वयस्सूचकम् । 'यौवने पुत्रेच्छायां विरहे चाहपाण्डिमा' इति सार्वभौमः । अत एव 'पाण्डि( म ? ) निमग्रं वपु' इति असद्व्याख्यातमविद्धसालभञ्जिका-

१ 'निःश्वासनिरुद्ध' य-प. २ 'सुसम्पदाम्' न. ३ 'परिशिनष्टि विधिर्मनमदे- रुदम्' न.

An exact transcription of the Sanskrit text from the image:

४-१६] उत्तररामचरितं ९५ ष्फुरन्तचन्दचन्दिआसुन्दरेहिं अङ्गेहिं पुणो वि मे जादे उज्जोएहि उछ- ङ्गम् । सव्वदा महाराओ भणादि । एसा रघुकुलमहत्तराणं वहू अह्माणं दु सेणसमुदा दुहिदेव्व । हा वत्से जानकि क्वासि । स्मरामि ते नवविवाहस- म्नोत्परिग्रेङ्खनग्गवं प्रसफुरच्चन्द्रचन्द्रिकासुभगं मुग्धमुखपुण्डरीकम् । प्रसफुरच्च- न्द्रिकासुन्दरैरङ्गैः पुनरपि मे जाते उद्योतयोत्सङ्गम् । सर्वदा महाराजो भणति एषा रघुकुलमहत्तराणां वधूरस्माकं तु जनकसुता दुहितेव । कञ्चुकी—यथाह देवी । पञ्चप्रसूतेरपि तस्य राज्ञः प्रियो विशेषेण सुबाहुशत्रुः । वधूचतुष्केऽपि यथैव शान्ता प्रिया तनूजास्य तथैव सीता ॥ १६ ॥ णाम् । अह॑न्त्यः पूज्या अभिनन्दनीया या कौमुदीचन्द्रचन्द्रिका- तद्वत् सुन्दरैः शोभनैर्मे, 'पूर्णिमायामयुग्मम्यानजनों कौमुदी मता । शेष- दामङ्गम्या या ज्योत्स्ना सा चन्द्रिशोच्यते ॥' इति साहित्यमण्डने श्रीनाथः । चन्द्रः कर्पूरः । एतेन विलिप्तपरिमलाङ्गी नायिकेय सूचिता । 'सा नानादिव्यगन्धिनी' इति पद्मिनीप्रकरणे । पाटलसन्धीसान्ध्रपदे क्षेत्रियश्च । मध्ये चन्द्रपदन्निवेश धोरणीसन्दर्भार्थं । च( न्दि ) आ इति कवे प्रमाद । 'चन्द्रिकाना म' इति विशेषानुशासनेन चन्दिमा इति वरु- न्द्रस्य मार्धीयस्त्वात् । 'चन्दिमासुन्दरेहिं' इत्यविचारितरमणीय पाठ । पौनरुक्त्यासदत्रिकोड्डीहतत्वाद् । महत्तराणां पूर्वैषाम् । वधूः स्नुषा । अस्मिन् घंटेनेविन्तुपद्मा कूपपतिता इव ररु(टा)लुङ्गुटा कण्ठघोषातिशयम- भिनन्दन्ति दिक् ॥ दुहितृत्वं समर्पयते पञ्चप्रसूतेरपीति ॥ १६ ॥ पञ्च प्रसूतय प्रमदा यस्य सीतया सहेति भाव ॥ 'औरसो मानित कीत- योषित् स्वाकिनोडबित' । गृहीतो विधिनैलाद्य सन्द्रिरुका प्रसूतय ॥' इति पुराणरदते । पञ्चप्रसूते विस्तृतप्रसवस्येति यार्थं । 'विस्तारे पञ्चशब्दः स्वात्त्वचाभेदे प्रतारने । व्यक्ती च' इति धनञ्जयः ॥ सुबाहुशत्रुः राम । वधूचतुष्के स्नुषाचतुष्टयेऽपि, 'चतुष्कं च चतुष्टयम्' इति द्विरूप । यथा सीतैव मान्या तथैवास्य दशरथस्य सीतैवेति पराहरयते । प्रिया तनूजा दुहितेत्यथ । तथा च दशरथस्य पुत्रेषु यथा राम प्रिय तथा स्नुषासामान्या १ 'राअणसूनो दुहिदेव्व जेव' क-ग्य. २ 'यथा हि' च, 'तथैव नान्दा' न. ३ 'दथैव' न

उत्तररामचरितं [४.-१७ ९६ जनकः-हा प्रियसख महाराज दशरथ एवमसि सर्वप्रकारहृदयङ्गमः। कथं विस्मर्यसे । कन्यायाः किल पूजयन्ति पितरो जामातुराप्तं जनं त्वं कालत तथाविधोऽस्यपहृतः सम्बन्धबीजं च तत्- घोरेऽस्मिन्मम जीवलोकनरके पापस्य धिग्जीवितम् ॥१७॥ कौसल्या-जादे जाणइ किं करोमि । दिढवज्जलेवपडिवद्धनिश्चलं हद- जीविदं मं मन्दभाइणीं ण परिच्चयदि । जाते जानकि किं करोमि । दृढवज्र- लेपप्रतिबद्धनिश्चलं हतजीवितं मां मन्दभागिनीं न परित्यजति । अरुन्धती-आश्वसिहि राजपुत्रि बाष्पविश्रामोऽप्यन्तरे कर्तव्य एव । अन्यच्च किं न स्मरसि यदृष्यशृङ्गाश्रमे युष्माकं वैशसगुरुर्भवितव्यं सर्व्वे- षूपजातमेव किं तु कल्याणोदर्कं भविष्यतीति । कौसल्या-कुँदो अदिकन्दमणोरहाए मह एदं । कुतोऽतिक्रान्तमनोर- भाया ममैतत् । अरुन्धती-यत्किं मन्यसे राजपुत्रि मृषैषां तदिति । न हीदं सुक्षत्रि- येऽन्यथा मन्तव्यम् । भवितव्यमेव तेन । सीता । पद्मप्रसूतेरित्यत्र पद्मशब्दार्थद्वयवमत्शारेण पद्धतिक्ष्यासदानेन च प्रिया दुहितेवेति भावः । अत्र पद्ये बहवो भ्रमन्ति, शिष्यगुणग्राहिणः प्रमाणम् ॥१६॥ कन्यायाः किल पूजयन्तीति ॥ १७ ॥ सम्बन्धे आवयोरिति शेषः । तत् पूजनम् । विपरीतं व्यस्तमेव । कथमित्यत आह-अभूदिति । आराधनं त्वत्कर्तृकं पूजनम् । मयि अभूत् । बीजं कारणं च व्यपहतम- तार्थे । तत् प्रसिद्धं सीतेत्यर्थः । बीजमिति ध्वनिः । तत् तस्मात् । घोरे इति चतुर्थचरणेनान्वयो योज्यः । जीवलोक एव नरकः ॥ १७ ॥ जाते जानकि किं करोमि । दृढवज्रलेपपरिवद्धमिव निश्चलं हतजीवितं मां मन्दभागिनीं ( न ) परित्यजति । विश्रामः विरतिः । अन्तरा मध्ये। कल्याणं उदर्कः यस्मिन् तत् । भवितव्यमित्यस्यानुषङ्गः । 'उदर्कं फलमुत्तरम्' इत्यमरः । कुतोऽतिका- १ 'विधोऽप्यपहृतः' ग-घ. २ 'लेपपडिमन्धनिश्चलं' क-घ-व. ३ 'कुलगुरुस्तदुपजातमेव' घ-घ. ४ 'भगवदि अदिकन्तो मणोरहो' (भगवति, अतिक्रान्तो मनोरथः) घ-घ. ५ इदं नास्ति न-क-पुस्तकयोः.

४-१८ ] उत्तररामचरितं ९७ आविर्भूतज्योतिषां ब्राह्मणानां ये व्याहारास्तेषु मा संशयोऽभूत् । भद्रा ह्येषां वाचि लक्ष्मीर्निषिक्ता नैते वाचं विप्लुतांर्थां वदन्ति ॥ १८ ॥ (नेपथ्ये कलकलः । सर्वे आकर्णयन्ति ।) जनकः—अये अथ खलु शिशूनामध्ययन इहास्खलितं खेल्तां बहूनां कलकलः । कौसल्या—सुलहसोम्मं दाव बालत्तणं होदि । (निरूप्य ।) अम्महे पदाणं मज्झे को एसो रामभद्दस्स कोमारलच्छीसरिसेहिं सावत्थम्भेहिं मुद्ध- ललिदेहिं अङ्गेहिं अम्हाणं लोअणाईं सीतलावेदि । [सुलभसौम्यं तावद् बा- लत्वं भवति । अहो एतेषां मध्ये क एष रामभद्रस्य कौमारलक्ष्मीसदृशैः साव- ष्टम्भैर्मुग्धललितैरङ्गैरस्माकं लोचनानि शीतलयति । अरुन्धती—(अपवार्य सहर्षबाष्पम् ।) इदं नाम तद्भागीरथींनिवेदित- रहस्यं कणमृतम् । न त्वेवं विद्मः कतरोऽयमायुष्मतोः कुशलवयोरिति । (प्रकाशम् ।) न्तमनोरथाया ममैतत् । 'क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि' इत्यमरः ॥ आविर्भूत- ज्योतिषामिति ॥ १८ ॥ आविर्भूतं ज्योतिः परं ब्रह्म येषु येभ्यो वा । व्याहाराः उक्तयः । भद्रा शुभा । लक्ष्मीर्मङ्गलदेवतेत्युपलक्षणम् । सर्व- देवता इति सिद्धान्तः । 'अपि वा जीवितं जह्याम्' इति रामः । 'विप्रप्रसादा- द्धरणीधरोऽहम्' इति, 'विजितेयं मही कृत्स्ना ब्राह्मणानां प्रसादतः ।' इति च कृष्णः । 'मूलं कृष्णो ब्रह्मगो ब्राह्मणाश्च' इति महाभारते । 'स नग्नो ब्राह्म- णाधीनः' इत्यागमेषु । 'एता एव देवता' इति श्रुतिश्च । इति दिक् ॥ निषिक्ता नियतं यथा तथा क्षिप्तेत्यर्थः । अनेन सत्यसिद्धेति विभाव्यते । विप्लुतः निरस्तः शब्दस्यार्थः फलपरिणामः यस्याम् ॥ १७ ॥ न विद्यते अध्ययनं यस्मिन् । अस्खलितं अकुण्ठितं यथा तथा । सुलभसौम्यमीदृशानीं बालत्वं भवति । अम्महे एतेषा मध्ये क एष रामभद्रस्य कौमारलक्ष्मीसदृशैः सावष्टम्भैः मुग्धललितैरङ्गैरंदारकोऽस्माकं लोचनानि शीतलयति ॥ 'अवष्टम्भस्तु संस्थानवि- – १ 'विप्लुता व्याहरन्ति' घ-घ. २ 'शिशुनन्द्याप.' क-प. ३ 'इदन्तं' क-घ-च. ४ 'निवेदितं रहस्यकर्णामृतम्' न. ९ उ०

९८ उत्तररामचरितं [ ४-२१ कुवलयदलस्निग्धश्यामः शिखण्डकमण्डनो वटुपारषदं पुण्यश्लोकः धियैयं सभाजयन् । पुनरपि शिशुभूतो' वत्सः स मे रघुनन्दनो झटिति कुरुते दृष्टः कोऽयं दृशोरमृताञ्जनम् ॥ १९ ॥ कञ्चुकी—नूनं क्षत्रियब्रह्मचारी दारकोऽयमिति मन्ये । जनकः—एवमेतत् । तथा हि चूडाचुम्बितकङ्कपत्रमभितस्तूणीद्वयं पृष्ठतो भस्मस्तोकपवित्रलाञ्छनमुरो धत्ते त्वचं रौरवीम् । मौर्व्या मेखलया नियन्त्रितमधोवासश्च माञ्जिष्ठकं पाणौ कार्मुकमक्षसूत्रवलयं दण्डोऽपरः पैप्पलः ॥ २० ॥ भगवत्यरुन्धति किमुत्प्रेक्षसे कुतस्त्योऽयमिति । अरुन्धती—अद्यैवागता वयम् । जनकः—आर्य गृष्टे अतीव मे कौतुक वर्तते तद्भगवन्तं वाल्मीकिमेव गत्वा पृच्छ । इमं च बालकं ब्रूहि । वास केप्येते प्रर्वयेसस्वा दिदृक्षव इति । कञ्चुकी—यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रान्तः । ) कौसल्या—कि मण्णेध एय्वं भणिदो आगमिस्सदित्ति । [ किं मन्यध्वे एवं भणित आगमिष्यतीति । जनकः—भिद्येत वा सद्वृत्तमीदृशस्य निर्माणस्य । शेषे गर्वतोपयो ' इति समासः । मुग्धललितैः मनोज्ञविलासैः । सहर्षेति— लावण्यदर्शनेन हर्षं प्राप्त ( १ ) कपोलश्च इत्युत्कण्ठा ॥ कुवलयदलस्निग्ध इति ॥ १९ ॥ स्निग्धः मसृणः। धिया शोभया। सभाजयन् आनन्दयन्। अमृतमयाञ्जनम् ॥ १९ ॥ चूडाचुम्बितकङ्कपत्रमिति ॥२०॥ चूडा मौलिः चुम्बितः स्पृष्ट यैस्ते चूडाचुम्बिताः तादृशः कङ्कपत्राः यासां यस्मिन्। 'अभितः पार्श्वयो ' इति नन्दी। भस्म भक्षितं स्तोकः अल्पधासां पवित्रः व्याघ्रनखः ताभ्यां लाञ्छितं 'उभयं वटुरक्षाकम्' इत्यनुभवसिद्धम् । 'पवित्रं स्यात्पुंसि व्याघ्रनखे' इति धनञ्जयः । रुरुः कृष्णसारः तत्सम्बन्धिनीं रौरवीं उत्तरीयार्थमिति भावः । मेखलया च 'शङ्खिनी च मेखला' इति पद्ममाला। 'पीतमाञ्जिष्ठौ' इति कपिरः । पैप्पलः पिप्पलसम्बन्धी 'क्षत्रियाणां तु पैप्पल' १ 'मियेव' म. २ 'भूत्वा' न. ३ 'रतोम' घ. ४ 'भिद्यते' न.

कौसल्या—( निरूप्य ।) कहं सविणअणिसामिदगिट्ठिवअणो णिसेज्जि- दद्दसिदारओ इतोऽहिमुहं पत्थरिदो जेव्व सो वच्छो। [कथं सविनयनिशामित- गृष्टिवचनो निर्गजिताशेषद्वारक इतोभिमुखं प्रवृत्त एव स वत्सः।] जनकः—( चिरं निर्वण्र्य्य ।) भोः किमप्येतत् । महिम्नामेतस्मिन्विनय शिशुतामौग्धममृणो विदग्धैर्निर्ग्राह्यो न पुनरविद्ग्धैरतिशयः । मनो मे संमोहस्थिरमपि हरत्येष बलया- दयोधातुं यद्वत्परिलघुरयस्कान्तशकलः ॥ २१ ॥ लवः—( प्रविश्य ।) अज्ञातानामस्मद्विधैर्वाग्वन्द्यानपि न. स्वतः कथमभिवादयिष्ये । ( विमृश्य ।) अयं पुनरविरुद्धः प्रकार इति वृद्धेभ्यः श्रूयते । ( सविनयमुपसृत्य ।) एष वो लवस्य शिरसा प्रणामपर्यायः । अरुन्धतीजनकौ—कल्याणिनू आयुष्माम्भूया । कौसल्या—जाद चिरं जीव । जात चिरं जीव । अरुन्धती—एहि वत्स । ( त्सवमुत्सङ्गे गृहीत्वात्मगतम् ।) दिष्ट्या न केवलमुत्सङ्गाभिराम्मनोरथोऽपि मे सम्पूर्णः । कौसल्या—जाद इदो वि दाव एहि । ( उत्सङ्गे गृहीत्वा । ) अम्महे ण केवलं दुरभिभवन्तनीलुप्पलसामलुणालेन देहबन्धेन कलविदरविन्दकेसर- कसायकण्ठकलहंसणिणाददीहरदीहरेण सरेण अ रामभद्दं अणुहरदि। [अं बडो- नि स्मृतौ ॥ २० ॥ प्रवयसः वृद्धा । किमप्यै । एवं भनित आगमि- ष्यतीति । वृत्तं चारित्रम् । कथं सविनयविशामितरुगृष्टिवचन विसर्जिताशेष- रिगरदारकः इतोमुखं प्रवृत्त एव वत्स । दारकाः पटव । प्रवृत्तः प्र- वर्त्तितः । निर्वण्र्य दृष्ट्वा । भो इति मनः प्रति सवोधनम् ॥ महिम्नामेत- स्मिन्निति ॥ २१ ॥ एतस्मिन् वटे ( यटौ ? ) शिशिरे सुराकर इति यावत् । प्रौग्ध्येन सौन्दर्येण । मसृणः स्निग्धः । विदग्धैः चतुरैः । नितरां ग्राह्यः निर्माह्यः देय । अविदग्धैः अचतुरैः, न वेद्य इत्यर्थ । महिम्नामति- शयः । किं तत ग्राह—मन इति कर्म । 'प्रेमावेशे च समोहः' इति ध- र्मि । अयोधातुं लोहधातुम् । परिलघुः सूक्ष्म । शकलः खण्डः । 'यद्वत्सदृशया तथा' इति निशण्डशेषः । 'अयस्कान्तमणिशलारिरेव लोह- धातुम्' इति शाण्डपरिवचनच्छायानुसारणमेतत् ॥ २१ ॥ अज्ञातानि नाम- १ 'निस्सज्जिदासेसदिसराओ' ग. २ 'शिशिर.' न. ३ 'संमोह स्थिर' घ-घ.

रमकणलगब्भगब्भिलो सरीरप्फंसो वि तारिसो जेव्व वच्छस्स । जाद पेक्खामि दाव दे मुहपुण्डरीअं । ( चिबुकमुन्नमय्य निध्याय सबाष्पाकृतम् । ) राएसि किं ण पेक्खसि णिउणं णिरूवव्वन्तं से मुहं वच्छाए बहुए मुहचन्देण संव- ददि जेव्व । जात इतोऽपि तावदेहि । अहो न केवलं दरविकसन्नीलोत्पलश्या- मलोज्ज्वलेन देहबन्धेन कवलितारविन्दकेसरकपायकण्ठकलहंसनिनाददीर्घदीर्घेण स्वरेण च रामभद्रमनुहरति । ननु कठोरकमलगर्भपक्ष्मलः शरीरस्पर्शोऽपि तादृश एव वत्सस्य । जात प्रेक्षे तावत्ते मुखपुण्डरीकम् । राजर्षे किं न प्रेक्षसे निपुणं निरूप्यमाणमस्य मुखं वत्साया वध्वा मुखचन्द्रेण संवदतेव । जनकः—पश्यामि सखि पश्यामि । कौसल्या—अम्महे उम्मत्तीभूतं विअ मे हिअअं किंपि एदोमुहं विल- वदि । अहो उन्मत्तीभूतमिव मे हृदयं किमपीतोमुखं विलपति । जनकः— वत्सायाश्च रघूद्वहस्य च शिखावसिञ्चन्निविव्यज्यते सम्पूर्णप्रतिबिम्बितेव निखिला सैवाकृतिः सा द्युतिः । १ सा वाणी विनयः स एव सहजः पुण्यानुभावोऽप्यसौ हा हा दैवं किमुत्पथैर्मम मनः पारिप्लवं धावति ॥ २२ ॥ कौसल्या—जाद अत्थि दे मादा सुमरास वा ताइं । जात अस्ति ते माता स्मरसि वा तातम् । लवः—नहि नहि । कौसल्या—तदो कस्स तुमं । ततः कस्य त्वम् । लवः—भगवतो वाल्मीकेः । कौसल्या—अयि जाद कहिदव्वं कहेहि । अयि जात कथितव्यं कथय । क्रमाभिजाल्यानि ये.येषां च परस्परामित्यर्थ । क्रमः परम्परा । 'आभिजात्यं तु वंशो य' इति लिङ्गानुशासनम् । प्रकारः विध्यन्तरम् । 'पर्यायोऽवसरे क्रम.' इत्यमर ॥ जात विरे जीव । जात इतोऽपि तावदेहि । सम्महे न केवलं दरविकसन्नीलोत्पलश्यामलोञ्ज्वलेन देहबन्धेन कवलितारविन्दकेसरकपायक- ण्ठकलहंसपोषेण धर्षराजुनादनिर्भरदीर्घतरेग स्वरेण रामभद्रमनुहरति । क- १ 'संस्तुतिः प्रति' न. २ 'देवि' न.

४-२२ ] उत्तररामचरितं १०३

: लवः—एतावदेव जानामि। (नेपथ्ये) भो भोः सैनिकाः। एष खलु कुमारश्चन्द्रकेतुराज्ञापयति न केनचिदाश्रमपर्यन्तभूमय आक्रमितव्या इति। अरुन्धतीजनकौ—अये मेध्याश्वरक्षाप्रसङ्गादुपगतो वत्सश्चन्द्रकेतुरप्य द्रष्टव्य इत्यहो सुदिवसः। कौसल्या—वच्छलक्खणस्स पुत्तओ आणवेदित्ति अमिविन्दुसुन्दराई अक्खराई सुणीअन्ति। वत्स लक्ष्मणस्य पुत्रक आज्ञापयतीत्यमृतबिन्दुसुन्दराण्यक्षराणि श्रूयन्ते। लवः—आर्य क एष चन्द्रकेतुर्नाम। जनकः—जानासि रामलक्ष्मणौ दाशरथी। लवः—एतावेव रामायणकथापुरुषौ। जनकः—अथ किम्। लवः—तत्कथं न जानामि। जनकः—तस्य लक्ष्मणस्यायमात्मजश्चन्द्रकेतुः। लवः—ऊर्मिलायाः पुनस्तर्हि मैथिलस्य राजर्षेर्दौहित्रः। अरुन्धती—(विहस्य।) आविष्कृतं कथाप्रावीण्यं वत्सेन। जनकः—(विचिन्त्य।) यदि त्वमीदृशः कथायामभिज्ञस्तर्हि तावद्ब्रूह्याचक्ष्वैषां दशरथात्मजानां कियन्ति किंनामधेयान्यपत्यानि केषु केषु दारेषु प्रसूतानीति। लवः—नायं कथाप्रविभागोऽस्माभिरन्येन वा श्रुतपूर्वः। जनकः—किं न प्रणीत एव कविना। लवः—प्रणीतो न प्रकाशितः। तस्यैव कोऽप्येकदेशः सन्दर्भान्तरेण रसवानभिनेयार्थः कृतः। तं च स्वहस्तलिखितं मुनिर्भगवान्व्यसृजद्भगवतो भरतस्य मुनेस्तौर्यत्रिकसूत्रकारस्य। जनकः—किमर्थम्। लवः—स किल भगवांस्तमप्सरोभिः प्रयोजयिष्यतीति। जनकः—सर्वमिदमाकूतेतरमस्माकम्।

१ 'प्रबन्धान्तरेण' न. २ 'आहूतकरम्' घ-घ.

१०२ उत्तररामचरितं [४-२२ लवः—महती पुनस्तस्मिन्भगवतो वाल्मीकेरास्था । यतः केषांचिदन्ते- वासिनां हस्तेन तद्युग्मं भरताचार्यं प्रति प्रेषितम् । तेषामनुयात्रिकश्चाप- पाणिः प्रमादापनोदनार्थमस्मद्ध्राता प्रेषितः । कौसल्या—जाद भादावि दे अत्थि । जात भ्रातापि तेऽस्ति । लवः—अस्त्यार्यः कुशो नाम । कौसल्या—जेट्ठोत्ति भणिदं होदि । ज्येष्ठ इति भणितं भवति । लवः—एवमेतत् । प्रसवक्रमेण स किल ज्यायान् । जनकः—किं यमजावायुष्मन्तौ । लवः—अथ किम् । जनकः—वत्स कथय कथाप्रबन्धस्य कीदृशः पर्यन्तः । लवः—अलीकपौरापवादोद्विग्नेन राज्ञा निर्वासितां देवीं देवयजनसं- भवां सीतामासन्नप्रसववेदनामेकाकिनीमरण्ये लक्ष्मणः परित्यज्य प्रतिनि- वृत्त इति । कौसल्या—हा वच्छे मुद्धचन्दमुहि को दाणिं दे शरीरकुसुमस्स झत्ति देव्वदुव्विलासपरीणामो एकलिभाए णिवडिदो । हा वत्से मुग्धचन्द्रमुखि क इदानीं ते शरीरकुसुमस्य झटिति दैवदुर्विलासपरिणाम एकाकिन्या निपतितः । टोर कमलगर्भपक्ष्मल शिशिरशौचेऽपि तादृश इति शेषः । तं एकदेशम् । आतङ्कः पीडा । तस्मिन् भरताचार्ये । आस्था अभिनिवेशः प्रीतिर्वा । अभीक्ष्णं दृश्यमानानामिति ध्वनिः । आधमं उद्दिश्येति शेषः । आधमं प्रतीति वा पाठः । अनुयात्रिकः अनुप्रस्थानदक्षः । भ्राताऽपि शेषि । आर्यपदस्वार- स्यादाह—जेट्ठ इति । ज्येष्ठ इति गणितं ( भणितं २) भवति । 'ज्येष्ठस्तु मासभे- देच पूर्वजे च' इति नग्दी । मासभेदे तु ज्येष्ठ एवेति केचित् । तन्न, त्रिण्येष्टमिलन विरोधात् । अत एव ज्येष्ठो ज्येष्टश्चेति द्विरूपेभिधानात् । मासभेदे ज्येष्ठोऽपीति नन्दार्जुनो व्याचखारेति दिक् ॥ 'परिपाटिरनुक्रम' इत्यमरः । प्रसवक्रमात्, 'अनुजः पूर्वजो ज्येष्ठस्तनुजो यमलौ यमौ' इति वस्तुनिर्णयः । कथायाः चरितस्य । प्रबन्धः गु(म्फ)नम् । 'प्रबन्धो गुम्फने ग्रन्थे' इति शब्दमाला । पर्यन्तः पूर्तिः ॥ हा वत्से मुग्धचन्द्रमुखि क इदानीं ते कुसुमभूतस्य शरी- रस्य झटिति दैवदुर्विलासपरिणाम एकाकिन्या निपतितः । 'एकलिआ' इति १ 'प्रमादच्छेदनार्थम्' न; 'अप्रमादार्थम्' घ. २ 'प्रशस्त-' न. ३ 'क्रियान्' न. ४ 'पौरपवादोद्विग्नेन' य-प.

४-२५] उत्तररामचरितं १०३ जनकः—हा वत्से नूनं त्वया परिभवं च धैमं च घोरं तां च व्यथां प्रसवकालकृतामवाप्य । क्रव्याद्गणेषु परितः परिवारयत्सु संत्रस्तया शरणमित्यसकृत्स्मृतोऽस्मि ॥ २३ ॥ लवः—( अरुन्धतीं प्रति ) आर्ये कावेतौ । अरुन्धती—इयं कौशल्या । अयं च जनकः । लवः—( सबहुमानखेदकौतुकं पश्यति ।) जनकः—अहो निर्दयता दुरात्मनां पौराणाम् । अहो रामस्य राज्ञः क्षिप्रकारिता । एतद्वैशसवज्रघोरपतनं शश्वन्ममोत्पद्यतः क्रोधस्य ज्वलितुं झटित्यवसरश्चापेन शापेन वा । कौसल्या—( सभयकम्पम् ) भयवदि परित्ताहि परित्ताहि । पसादेहि कुविदं राएसिम् । भगवति परित्रायस्व परित्रायस्व । प्रसादय कुपितं रा- जर्षिम् । लवः—ऐतद्धि परिभूतानां प्रायश्चित्तं मनस्विनाम् । अरुन्धती—राजन्नपत्यं रामस्ते पाल्याश्च कृपणा जनाः ॥ २५ ॥ देशीयशब्दः । 'एकती' इति महाराष्ट्राः । नूनं त्वया परिभवमिति ॥ २२ ॥ परिभवं परित्यागरूपतिरस्कारम् । क्रव्याद्गणेषु मांसाशनसङ्घेषु । भयमुपस्थितम् । कालेति ध्वनिः ॥ २३ ॥ कथाप्रविष्टविति बहुमानः । कथं दीनाविति खेदः । देवात्पश्यामीति कौतुकम् । क्षिप्रमिति अविचार्य क्षिप्रकारित्वेति यावत् ॥ एतद्वैशसवज्रघोरमिति ॥ २४ ॥ वैशसमेव वज्रं तस्य । घोरपतनं दारुणपातः । 'अपिये द्रोहे त्वपवादे च वैशसम्' इति सारस्वतः । शश्वत् मुहु । उत्पद्यतः उत्प्रेक्षमाणस्य । विचार- यत इति यावत् । मम क्रोधस्य चापेन शापेन वा करणेन झटिति ज्वलितुमवसरः समयः ॥ भगवति परित्रायस्व । प्रसादय कुपितं राज- र्षिम् ॥ एतद्धि परिभूतानामिति ॥ २५ ॥ एतत् प्रदानमित्यर्थः । अपत्यं पुत्रः । यथा दशरथस्य सीता दुहिता तथा तव रामः पुत्र १ 'भव' ब-घ. २ 'स्मृतोऽहम्' न. ३ 'दुर्मर्यादाना' ब-घ. ४ 'इति- लव०' क-घ-ज ५ एतदरुन्धतीवाक्यं व-घ-पुस्तके.

१०४ उत्तररामचरितं [ ४–२६

जनकः—शान्तं धा रघुनन्दने तदुभयं यत्पुत्रभाण्डं हि मे भूयिष्ठद्विजबालवृद्धविकलस्त्रैणश्च पौरो जनः॥ २५ ॥ (प्रविश्य ।) संभ्रान्ता बटवः—कुमार कुमार अश्वोऽश्व इति कोऽपि भूतविशेषो जनपदेष्वनुश्रूयते सोऽयमधुनाऽस्माभिः प्रत्यक्षीकृतः । लवः—अश्व इति पशुसमाम्नाये साङ्ग्रामिके च पठ्यते । तद्ब्रूत कीदृशः। बटवः—श्रूयताम् । पश्चात्पुच्छं वहति विपुलं तच्च धूनोत्यजस्रं दीर्घग्रीवः स भवति खुरास्तस्य चत्वार एव । शष्पाण्यत्ति प्रकिरति शकृत्पिण्डकानाम्नमात्रा- न्किं वाऽऽरैर्या तैर्व्रजति स पुनर्द्रूरमेहोहि यामः॥ २६॥ ( इत्यजिने हस्तयोराकर्षन्ति । ) लवः—( सकौतुकापराधविनयम् । ) आर्याः पश्यत पश्यत । एभिर्नी- तोऽस्मि । ( इति त्वरितं परिक्रामति । ) अरुन्धतीजनकौ—पैरयतु कौतुकं वत्स । कौसल्या—अरष्णगब्भरूवाणवेहिं शुद्दे तोसिदा अह्मे अ। भयवदि

इति भावः । 'कृपणः क्षुद्रः' इत्यमरः ॥ २५ ॥ शान्तं गतमिति यावत् । क्षाम्तमिति च पाठः । न दधे न दधामि । यत् यस्मात् । तत् प्रसिद्धम् । उभयं सीतारामौ । मे मम । पुत्री च पुत्रश्च पुत्रौ तावेव भाण्डे पुत्रभा- ण्डम् । 'भाण्डं मूलवनिग्धने' इति रूपितः । वणिजा मूलधनं यथा रक्ष्यते तथा मया सीतारामौ रक्षणीयौ इति भावः । ननु अपवादप्रवृत्तेषु जनेषु कोपो युक्त इत्याशङ्कय सोऽपि दयनीय इत्यत्र हेतुमाह—भूयिष्ठेति । भूयि- ष्ठानि भूयांसि द्विजबालवृद्धविकलस्त्रैणानि यस्मिन् । विकलाः अङ्गहीना- दयः । 'स्त्रैणं स्त्रीसमूहः' इति नन्दी ॥ २४ ॥ पशुसमाम्नाये पशुविधा- यकवेदे । साङ्ग्रामिके सङ्ग्रामसंबन्धिाने प्रकरणे इति शेषः । पश्चात्पुच्छं वहतीति ॥ २६ ॥ धूनोति कम्पयति । शष्पाणि बालतृणानि । आम्र- मात्रान् आम्रप्रमाणान् । शकृत्पिण्डकान् मलगोलकान् ॥ २६ ॥ अ- श्वाददर्शने कौतुकम्, सहसागमनप्रसङ्गेनापराधः तत्क्षमापने या सहजो वा विनयः । एवं सर्वतो यथोचितमूह्यम् ॥ एभिर्नीतोऽस्मीति शिद्रत्कारेण सं- चमत्कारकथनाद्भवस्य गमने महानभिनिवेश इति बोध्यम् ॥ अरण्यगंभी-

१ 'तत्पुत्र' ख-घ. २ 'प्यारुडानी.' ग. ३ 'महत्कौतुकं वत्सस्य' ग. ४ 'अरण्ण...अह्मे अ' एतन्नास्ति क-च-य-पुस्तकेषु.

४-२६ ] उत्तररामचरितं १०५ जाणामि एदं अत्ताणेअभन्तो वञ्चिदा विअ ता अणग्घदो भविअ पेक्खम्ह दाव पलाअन्तं दीहाउअं । अरण्यगर्भरूपालापैर्पूर्यं तोषिता वयं च । भगवति जानाम्येतमनालोकयन्ती वञ्चितेव । तदन्यतो भूत्वा प्रेक्षामहे तावत्पलायमानं दीर्घायुषम् । अरुन्धती—अतिजवेन दूरमतिक्रान्तः स चपलः कथं दृश्यते । ( प्रविश्य । ) कञ्चुकी—भगवान्वाल्मीकिराह ज्ञातव्यमेतदवसरे भव- द्भिरिति । जनकः—अतिगम्भीरमेतत्किमपि। भगवत्यरुन्धति सखि कौसल्ये आये गृष्टे स्वयमेव गत्वा भगवन्तं प्राचेतसं पश्यामः । ( इति निष्क्रान्तो वृद्धवर्गः ) ( प्रविश्य । ) वटवः—पश्यतु कुमारस्तदाश्चर्यम् । लवः—दृष्टमवगतं च । नूनमाश्वमेधिकोऽयमश्वः । वटवः—कथं ज्ञायते । लवः—ननु मूर्खाः पठितमेव हि युष्माभिरपि १तत्काण्डम् । किं न प- श्यथ प्रत्येकं शतसंख्याः कवचिनो दण्डिनो निषङ्गिणश्च रक्षितारः, २तत्प्राये- मेव बलमिदं दृश्यते । यदिह न प्रत्ययस्तद्गत्वा पृच्छत । वटवः—भो भोः किंप्रयोजनोऽयमश्वः परिरुतः पर्यटति । लवः—( सस्नेहमात्मगतम् । ) अये अश्वमेध इति नाम विश्वविजयिनां क्षत्रियाणांमूर्जस्वलः सर्वक्षत्रपरिभावी महानुत्कर्ष३निकषः । ( भैरूपा ? ) लापैर्पूर्यं तोषिताः, वयं च सन्तोषिताः विस्मिताश्च । भगवति जानामि एतमन्वेक्षमाणा वञ्चितेव तस्मादन्यतो भूत्वा पश्यामस्तावत् पला- यमानं दीर्घायुषम् । अरण्यगर्भस्य वनमध्यस्य रूपं शोभा येन यस्माद्वा सोऽरण्यगर्भरूपो लवः । तस्य लापैः ऽङ्किभिरित्यर्थः । 'अमृतं चात- भाषितम्' इति स्मरणात् । 'रूपमाकृतिसौन्दर्यशोभासु' इति समाशावनेः । एतं लवम् । कञ्चुकीति—पूर्वं जनकेन वाल्मीकिं प्रति प्रेषितो यः स ए- वात्रमिति भेदम् । आह वदति । तदिति लवस्य वृत्तमिति विवेकः । अवसर एव ज्ञातव्यम्, न त्विदानीमिति भाव । किमपीति क्रमेण विशदीभविष्य- तीति यावदशेषः । शतं संख्या येषां निषङ्गिणः तूणीधरा । तत्प्राय- मिति । तेषां कवचिसुखानां प्रायः भूम्ना यस्मिन् तत् तत्प्रायम् । 'प्रायो -भूम्नि' इत्यमरः । इदं रक्षकसैन्यमिति यावत् । किं प्रयोजनं यस्य किंप्र- १ 'तत्काण्डे' क-घ-च. २ 'तत्प्रायमेवान्यदपि' च. ३ 'निकर्षः' क-घ-च.

१०६ उत्तररामचरितं [४-२८ (नेपथ्ये ।) योऽयमश्वः पताकेयमथवा वीरघोषणा । सप्तलोकैकवीरस्य दशकण्ठकुलद्विषः ॥ २७ ॥ लवः—( सगर्वमिव । ) अहो सन्दीपनान्यक्षराणि । बटवः—किमुच्यते । प्राह खलु कुमारः । लवः—भो भोः, तत्किमक्षत्रिया पृथिवी यदेवमुद्घोष्यते । ( नेपथ्ये । ) रे रे महाराजं प्रति कुतः क्षत्रियाः । लवः—धिग्जाल्मान् । यदि ते सन्ति सन्त्येव केयमद्य विभीषिका । किमुत्कैरेभिरधुना तां पताकां हरामि वः ॥ २८ ॥ भो भो बटवः परिवृत्य लोष्टैरभिघ्नन्तो नयतैनमश्वम् । एष रोहितानां मध्ये वराकश्चरतु । ( प्रविश्य सक्रोधदर्प ) पुरुषः—धिक्चापलं किमुक्तवानसि । तीक्ष्णतरा ह्या- युधीयश्रेणयः शिशोरपि दृसां वाचं न सहन्ते । राजपुत्रश्चन्द्रकेतुर्दुर्दाम्तः । सोऽप्यपूर्वारण्यदर्शनविक्षिप्तहृदयो न यावदायाति तावत्त्वरितमनेन तरुगह- नेनापसर्पत । बटवः—कुमार कृतमनेनाश्वेन । तर्जयन्ति विस्फुरितशस्त्राः कुमार- मायुधीयश्रेणयः । दूरे चाश्रमपदमितस्तदेहि हरिणप्लुतैः पलायामहे । योजनः । स्पृहा समरेच्छा । ऊर्जस्वलः ऊर्जोतिशयान्वितः । सर्वे ख्रसादितेरे च ते क्षत्रियाः । निकषः शाण , घर्षणसाधनशिला । 'सहाण' इति महाराष्ट्राः । योऽयमश्वः पताकेति ॥ २७ ॥ योऽश्वः अयं । इयमिति वीरघोषणाया च योज्यम् । 'वीरवादामंटी वीरघोषणा' इति हैमः । अधो विद्यमाना सप्तलोकाः ऊर्ध्वं च सप्त लोका इत्येत्य चतुर्दशभुवना- नीति भाव ॥ २७ ॥ सन्दीपनानि सन्तापकारीणि इति यावत् । 'हीन- संबोधने तु रे' इत्यमर । 'भयोत्पादनहेतुर्या प्रतिमा सा विभीषिका' इति केदार । अभिघ्नन्तः पशुसाधारणमिति भाव । रोहितानां मृगविशे- षाम् । पृष्ठत मध्ये वा । वराकः अधम । पुरुष राक्षससैन्यस्य इति बोध्यम् । आयुधीयानां शस्त्राजीवानाम् । 'श्रेणिः श्रेणी' इति द्विरूप. । १ 'अदन्वश्व' क-घ-च. २ 'सम्बन्धमिव' घ-म. ३ 'नो' न. ४ 'केयमन्त्या' घ-च. ५ 'विमुक्ते. संनिपत्येव' ग, 'विमुक्ते. शरसम्पातात्' घ. ६ 'नीरमा.' क-घ-च. ७ 'मायुष' न. ८ 'अविविमर्दन' क-घ-च. ९ 'सोन्द्यपूर्वारण्य०' घ-घ. १० 'विम्फारितशरासना' न.

४-२९] उत्तररामचरितं १०७ लवः-(विहस्य) किं नाम विस्फुरन्ति शस्त्राणि । (इति धनुराटो- पयन्।) ज्याजिह्वया वलयितोत्कटकोटिदंष्ट्र- मुद्गारिघोरघनघर्घरघोषमेतत् । ग्रासप्रसक्तहसदन्तकवक्त्रयन्त्र- जृम्भारिडम्बि विकटोदरमस्तु चापम् ॥ २९॥ (इति यथोचितं परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे।) चतुर्थोऽङ्कः । 'कुद्दण्ड(न्त?)मण्डलीकृतं' इति हेमचन्द्रः । न परापतन्ति नाभिभवन्ते । 'तरभिगहनं कलिते वने' इति ध्वनिमञ्जरी । द्रुतेः उद्दीनविशेषे शस्त्राणि आयुधानि । करुणरसातिशयेन विराद्विसंकोचं महत्कविः प्रकरणवशादेव वीररससमुद्भवमुद्भावयति—ज्याजिह्वया वलयितेति ॥ २९ ॥ ज्यैव जिह्वा तया वलयिते आवेष्टिते उत्कटे मत्ते कोटी अग्रे एव दंष्ट्रे यस्य । उ- द्घा(द्भा?)री उद्गयन् घोरः भयङ्करः घनः सान्द्रः घर्घरः घोषः यस्य । गम्भीरो घर्घर इति भावः । विकटं कुटिलं दुर्मरमिति यावत् । उदरं अ- न्तरालं यस्य । एतद् चापम् । 'धन्वकार्मुकचापनि' इति जयः । ग्रासे जगतकवलने प्रसक्तः तत्परः । हसन् अट्टहास कुर्वन् यः अन्तकः तस्य वक्त्रमेव यन्त्रं विभीषिकामुखम् तस्य जृम्भा तां विडम्बयतीति विडम्बि । 'शृम्भास्तु त्रिषु' इत्यमरः । अस्तु । तथा च एतेषामायुधीयानां शस्त्रविस्फारः मम ईदृशस्य चापस्य पुरतः कियानिति भाव इत्यलमतिविस्तरेण ॥ २९ ॥ इति महाराजपद + उत्तररामचरितसञ्जीवनाख्यटिप्पणे चतुर्थोऽङ्कः समाप्तः ॥ ॥ इति चतुर्थोऽङ्कः ॥ १ 'उङ्कारी' न. + प्रथमावृत्तीकारान्ततो दीर्घादृष्ट्वा दशापहृतं निर्देर्हितं तद- त्राप्यनुकल्प्यम् ।