उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

४-९] उत्तररामचरितं ९१ दृष्टे जने प्रेयसि दुःसहानि स्रोतःसहस्रैरिव संप्लवन्ते ॥ ८ ॥ कौसल्या—कहं णु सु वच्छाए वहूए एवं गदे तस्सा पिदुणो राएसिणो मे मुहं दसंसं । कथं नु खलु वत्साया वध्वा एवंगते तस्याः पित्रे राजर्षये मे मुखं दर्शयाम । अरुन्धती—एष यः श्लाघ्यसम्बन्धी जनकानां कुलोद्वहः । याज्ञवल्क्यो मुनिर्यस्मै ब्रह्मपारायणं जगौ ॥ ९ ॥ कौसल्या—एसो सो महाराअस्स हिअअणिव्विसेसो वच्छाए मे वहूए पिदा राएसी सीरद्धओ । हद्धी हद्धी सुमारिविह्नि अणिव्वेदग्मणीए दिवसे । हा दैव्व सव्वं त्त णत्थि । एष स महाराजस्य हृदयनिर्विशेषो वत्साया मे वध्वा पिता राजर्षिः सीरध्वजः । हा धिक् हा धिक् स्मारितास्मि अनिवेदग्म- णीयान्दिवसान् । हा दैव सर्वं तन्नास्ति । जनकः—(उपसृत्य) भगवत्यरुन्धति वैदेहः सीरध्वजोऽभिवादयते । बन्धनं गर्भग्रन्थि रसम् । मूलबन्धन 'कालिज' इति महाराष्ट्राः ॥ सन्ता- नवाहीन्यपीति ॥ ८ ॥ सन्तानः परम्परा दैर्घ्यं वा वहन्ति धरन्ति सन्ता- नवाहीनि । सम्बन्धिनो बान्धवाः । स्रोतसां स्रोतोऽम्बुसरणानाम् । 'पाझर' इति महाराष्ट्राः । संप्लवन्ते प्रवहन्तीति यावत् ॥ ८ ॥ कथं वत्साया मे वध्वा एवंगते तस्याः पित्रे राजर्षये मुखं दर्शयाम । 'वधूः स्नुषा' इति शब्दमाला । गते सतीत्यर्थः । दर्शयाम इति निर्वेदाद्बहुवचनम् । अत एव 'वय तत्त्वान्वेषान्न' इत्यत्राग्याश्यातंशाकुन्तले ॥ एष यः श्लाघ्य इति ॥ ९ ॥ 'वधूवराणां पितरो मिथस्सम्बन्धिनो मताः' इत्यगस्त्यः । जनकानां राज्ञाम् । उद्वहतीत्युद्वहः कुलस्य उद्वहः श्रेष्ठः । 'उद्वहः श्रेष्ठ- धुर्येषु' इति यादवः । ब्रह्मणः तत्त्वस्य पारायणं उपदेशम् । जगौ चकार इति साक्षणीकोडर्थे । 'पारायणं तदुपदेशः पारायणं' इति पदमाला । व्यधा- दिति च पाठः ॥९॥ कथमप स महाराजस्य हृदयनिर्विशेषो वत्साया मे वध्वा- पिता राजर्षिः सीरध्वजः । हा धिक् हा धिक् सम्पुष्टतास्मि अनिवेदग्मणीयान् दिवसान् । हा दैव सर्वमेष तन्नास्ति ॥ यथा पूतंमन्य इति ॥ १० ॥ यथा १ 'हिअआणन्दो' (हृदयानन्दः ) क-ख-घ. २ 'संभाविदेहि अणुबद्दिग्महरुवे दिअहे' (सम्भावितास्मनुपद्विग्नमहोरूतवे दिवसे) घ-प्र.