उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१मन्दभाग्यस्य। हा कथमदानीं देवीमन्तरेण ईदृशमचिन्तनीयं जनापवादं देवाय कथयिष्यामि। अथवा नियोगः खल्वीदृशो मे मन्दभाग्यस्य। सीता—(उत्स्वप्नायते) हा अज्जउत्त सोम्म कहिं सि। हा आर्यपुत्र सौम्य कुत्रासि। रामः—अये सैवेयं २रणरणकदायिनी चित्रदर्शनाद्विरहभावना देव्याः स्वप्नोद्वेगं करोति। (सस्नेहमहस्तः परामृशन्।) अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगुणं सर्वास्ववस्थासु य- द्विभ्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः। कालेनावरणात्ययात्परिणते यत्स्नेहसारे स्थितं भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं हि तत्प्राप्यते॥ ३९॥ दुर्मुखः—(उपसृत्य।) जेदु देवो। जयतु देवः। रामः—ब्रूहि यदुपलब्धम्। अद्वैतं सुखदुःखयोरिति ॥ ३९ ॥ यत् सुमानुषं सौजन्यम् । सुख- दुःखयोर्विषये । अद्वैतं द्वैविध्यरहितम् । एकनिष्ठं । यच्छब्दद्वितयं सुमानुषपरामर्शीति बोध्यम् । अवस्थासु बाल्यकौमार्ययौवनजरासु यत् । अनुगतं अनुसारि । विश्रामः विश्रान्तिः । यस्मिन् सति । जरसा क्ष- तीति शेषः । जरयाऽपि । रसः प्रीति । शृङ्गारादिर्वा । अहार्यः अपरि- हार्यः । आवरणात्ययात् सङ्केतापगमात् । सारे स्थिरांशे । यत् स्थितं तस्य सुमानुषस्येति भावप्रधानो निर्देशः । सौजन्यस्येत्यर्थः । कृते इति शेषः । अत एव, 'सुभगमपरां' इत्यस्याख्यातौशाकुन्तले । 'नदिनं प्रमादि' इत्यस्यान्याख्यातविद्धसालभञ्जिकायां च । शोभनो मानुषो जनःयेन सौजन्येन । तत् सुमानुष्यं इति वार्थः । 'मानुषो जनमर्त्ययोः' इति नामनि- धानम् । कथमपि प्रयत्नेन । तत् प्रसिद्धम् । एकं मुख्यम् । भद्रं क- ल्याणम् । प्राप्यते हि प्रसिद्धौ ॥ तथा च मदनुरूपाया देव्याः सौजन्याय मङ्गलमाशास्महे । मया तु दुर्मुखः पौरजानपदेषु विसृष्टः किमागत्य वक्ष्यति चेति भावः । 'विश्रामं भजतां' इति, 'विश्रामशाखिनं' इति च कालिदास- मुरारिप्रयोगावदृत्य कवेः विश्राम इति प्रयोगः प्रमादिक इति प्रामाणिकाः । 'प्रतिच्छद्मोपरोधावरणं' इति संसारामृतैः ॥ ३९ ॥ जयतु देवः । उप- लब्धं ज्ञातम् । अनुभूतं वा । उपस्तुवन्ति देवं पौरजानपदाः । यथा विस्मृता वयं महाराजे दशरथे रामदेवेनेति ॥ जानपदाः देशवासिनः ।

---

१ 'ममेव' घ. २ 'अश्रुपूर्णं' ब-घ-क. ३ 'प्रेममारे' न. ४ 'प्रेम' ब-घ. ३ उ०