उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

२-२९] उत्तररामचरितं ४९ शम्बूकः—जयतु जयतु देवः। देव भगवानगस्त्यो मत्तः श्रुतभवत्सन्- निधानस्वामाह—'परिकल्पितविमोचावतरणमङ्गला प्रतीक्षते वत्सला लोपामुद्रा सर्वे च महर्षयः। तदेहि सम्भावयास्मान्। अथ मजविना पुष्प- केन स्वदेशमुपगम्याश्वमेधाय सन्नो भविष्यसि' इति। रामः—यथाज्ञापयति भगवान्। शम्बूकः—इतस्तर्हि देव प्रवर्त्तयतु पुष्पकम्। रामः—(पुष्पकं प्रवर्त्तयन्) भगवति पञ्चवटि गुरुजनोपरोधात्क्षणं क्षम्यतामयमतिक्रमो रामस्य। शम्बूकः—देव पश्य पश्य। गुञ्जत्कुञ्जकुटीरकौशिकघटाघूत्कारवत्कीचक- स्तम्भाडम्बरमूकमौकुलिकुलः क्रौञ्चावतोऽयं गिरिः। एतस्मिन्प्रचलाकिनां प्रचलतामुद्वेजिताः कूजितै- रूर्ध्वं नमन्ति पुराणरोहिणतरुस्कन्धेषु कुम्भीनसाः॥ २९॥ अपि च। पञ्चवटी गृह्यते। ते गुञ्जन्ता इति भावः। नाशिता सखेति यावत्। सान्द्रं जर्जरायेति युक्तः पाठः। यस्या ते इति ध्वनिः ॥ २८ ॥ मत्तः पश्यन्ती, शृण्विथ। लोपामुद्रा अगस्त्यस्य पत्नी। अथ आनन्तर्यं। प्रवर्त्त- यन् अभिमुखीकुर्वन् इति यावत् ॥ गुञ्जत्कुञ्जकुटीरेति ॥ २९ ॥ गुञ्जन्तः कुञ्जकुटीरे ये कौशिकाः घूकाः तेषां घटाः समूहाः तेषां घूत्कारः फूकरणम्। तद्वन्तः ये कीचकाः वंशाः। तेषां स्तम्भाः गुच्छाः। वेषु आडम्बराः गर्वरहिताः। अत एव मूकाश्च ते मौकिलाः काकाः। तेषां कुलं सङ्घः यस्मिन्। कलापिनां मयूराणाम्। कूजितैः केकारवैः उद्वेल्लन्ति कम्पन्ते। तेषां भुजङ्गभक्षकत्वादिति भावः। पुराणाः पुरातनाश्च ते रोहिण- तरवः चन्दनवृक्षाः। कुम्भीनसाः सर्पा इत्यर्थः। द्रुम एव कुटीरं पर्णशाला। प्रहते नीडमिति दस्योदोदर्थः। 'वरित्रां घडना घटा' इत्यमरः। प्रहवे ओपवा- रैकः प्रयोगः। फूत्कारः शब्दामुदारः। 'डम्बरो रुचिगर्वयोः' इति कपिलः। 'हैरम्बनग्रुरुहडम्बर' इति जलश्लात्पातभोजचम्पौ ॥ आडम्बरेति क्वचित्। तेन। मुखपदविरोधात् ॥ एतस्मिन्नेवेति ॥ एतस्मिन्नेवेति वाचितस्फुटं क्वेरचानु- र्व्यम्। प्रचलाकिनां इति पाठे न बाधकम्। 'प्रचलाकिच्छलपिनी' इति त्रिका- १ 'परिकल्पितावतरणं' न. २ 'वागस्त्याशनाः' व-घ. ३ 'गुरुजनादेशेोय' न. ४ 'डम्वर' क. ५ 'क्रौञ्चानिवोऽय' न. ५ उ०