उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

७० उत्तररामचरितं [३-३० सीता-अज्जउत्त धरामि एसा धरामि । आर्यपुत्र प्रिये एषा प्रिये । रामः-हा प्रिये जानकि क्वासि । सीता-हद्धी हद्धी । अण्णो विअ अज्जउत्तो पमुक्तकण्ठं रोइदि । हा धिक् हा धिक् । अन्य इवार्यपुत्रः प्रमुक्तकण्ठं रोदिति । तमसा-वत्से सांप्रतिकमेवैतत् । कर्तव्योनि खलु दुःखितैर्दुःखनिर्व्वा- पणानि । पूरोत्पीडे तटाकस्य परीवाहः प्रतिक्रिया । शोकक्षोभे च हृदयं प्रलापैरेव धार्यते ॥ २९ ॥ विशेषतो रामभद्रस्य बहुप्रकारकष्टो जीवलोकः । इदं विश्वं पाल्यं विधिवदभियुक्तेन मनसा प्रियाशोको जीवं कुसुममिव घर्मो म्लपयति । स्वयं कृत्वा त्यागं विलपनविनोदोऽप्यसुलभ- स्तदद्याप्युच्छ्वासो भवति ननु लाभो हि रुदितम् ॥ ३० ॥ रामः-कष्टं भो कष्टम् । येन तृप्ता ॥ २८ ॥ धरामि आर्यपुत्र धरामि । जीवामीत्यर्थः । 'द्वौ मासा- वहं धरामि दिने दिने' इति बोधायनरामायणे ॥ हा धिक् हा धिक् अन्य इवार्यपुत्र प्रमुक्तकण्ठं प्ररुदितः । प्रकृष्टं अधिकं रुदितं अस्य । अन्य इवा- र्यपुत्र इति ध्वनि । सांप्रतं इदानीम् । तत्सम्बन्धि सांप्रतिकं योग्यमिति- यावत् । 'त्रिषु सांप्रतिकं योग्यं' इति विक्रमार्कः । एतन् प्ररुदितम् । निर्वापणानि प्रमार्जनानि ॥ पूरोत्पीडे तटाकस्येति ॥ २९ ॥ पूरैः उत्पीडे उत्पीडने सति परीवाहः जलनिर्गमः । शोकेन क्षोभे सती- त्यर्थः । 'प्रलापोऽनर्थकं वचः' इत्यमरः ॥ २९ ॥ बहुप्रकारं कष्टं यस्मिन् स जीवलोकः मर्त्यभुवनम् ॥ तदेवोपपादयति-इदं विश्वं पाल्यमिति ॥ ३० ॥ विश्वं जगत् । विधिवत् यथाराजधर्मम् । पाल्यं रामेणेति शेषः । अभियुक्तेन अभितो युक्तेन न्यायकरणात् । उचितेनेत्यर्थः । जीवं असुधारणम् । रामस्येत्यनुषङ्गः । त्यागं तव सीताया इति बोध्यम् । असु- लभ इति तस्यैव अनर्थमूलकत्वादिति भावः । तत् तस्मात् । उच्छ्वास इति दुःखातिशयतः । 'श्वासो महानुच्छ्वास' इत्यमरशेषः ॥ उच्छ्वासोऽस्तु रुदिते किं फलमत आह-न्विति । रुदितं लाभो हि । तथा च रुदिते कृते दुःखस्य न्यूनतैव लाभो हि इति भावः ॥ ३० ॥ भो इति मनःप्रति १ 'निर्धारणानि' न. २ 'अवधार्यते' न. ३ 'रामभद्रस्य यस्य' क ४ 'बहुतर' क-घ-च. ५ 'म्लमयति' घ-च.