वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

यहाँ पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः (line-by-line) रूपान्तरण प्रस्तुत है:

( १०० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता ।१।४।४० ॥ आभ्यां परस्य शृणोतेर्योगे पूर्वस्य प्रवर्तना- रूपव्यापारस्य कर्ता संप्रदानं स्यात् ॥ विप्राय गां प्रतिशृणोति आशृणोति वा । विप्रेण मह्यं देहीति प्रवर्तितः प्रतिजानाति इत्यर्थः ॥ अनुप्रतिगृणश्च ।१।४।४१ ॥ आभ्यां गृणातेः कारकं पूर्वव्यापारस्य कर्तृभूतमुक्तसंज्ञं स्यात् । होत्रेऽनुगृणाति । प्रतिगृणाति । होता प्रथमं शंसति तमध्वर्युः प्रोत्साहयतीत्यर्थः ॥ परिक्रयणे संप्रदानमन्यतरस्याम् ।१।४।४४ ॥ नियतकालं भृत्या स्वीकरणं परिक्रयणम् तस्मिन् साधकतमं कारकं संप्रदानसंज्ञं वा स्यात् ॥ शतेन शताय वा परिक्रीतः ॥ तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या * ॥ मुक्तये हरिं भजति क्लृपि संपद्यमाने च * ॥ भक्तिर्ज्ञानाय कल्पते संपद्यते जायते इत्यादि ॥ उत्पातेन ज्ञापिते च * ॥ वाताय कपिला विद्युत् ॥ हितयोगे च * ॥ ब्राह्मणाय हितम् ॥ क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः ।२।३।१४ ॥ क्रियार्था क्रिया उपपदं यस्य तस्य स्थानिनोऽप्रयुज्यमानस्य तुमुनः कर्मणि चतुर्थी स्यात् ॥ फलेभ्यो याति । फलान्याहर्तुं यातीत्यर्थः ॥ नमस्कुर्मो नृसिंहाय । नृसिंहमनुकूलयितुमित्यर्थः ॥ एवं स्वयंभुवे नमस्कृत्येत्यादावपि ॥ तुमर्थाच्च भाववचनात् ।२।३।१५ ॥ भाववचनाश्चेति सूत्रेण यो विहितस्तदन्ताच्चतुर्थी स्यात् ॥ यागाय याति । यष्टुं यातीत्यर्थः ॥ नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च ।२।३।१६ ॥ एभिर्योगे

१ द्विवचननिर्देशेपि 'देवदत्तयज्ञदत्तौ भोज्येताम्' इति भोजनाकर्मत्वस्य प्रत्येकमान्वयवदत्रापि प्रत्येकमनुप- सर्गयोग इत्यभिप्रेत्योदाहरति-प्रतिशृणोतीति ॥ २ सूत्रे भ्यासो लुक्रमभिप्रेत्योदाहरति-अनुगृणातीति॥ ३ तादर्थ्यशब्देनोपकार्योपकारकभाव एव गृह्यत इति उपकारकत्वं च परम्परयापि गृह्यते इति चाभिप्रेत्यो- दाहरति-मुक्तय इति । ब्राह्मणाय पायसम् इति चास्यैवोदाहरणम् इति भावः ॥ वस्तुतस्तु तादर्थ्येन प्रकृति- विकृतिभाव एव गृह्यते इति मुक्तये हरिं भजति ब्राह्मणाय पायसम् इत्यादौ तु ‘क्रियया यमभिप्रैति’ इत्य- नेनैव संप्रदानतेति बोध्यम् ४ 'क्लृपि' इति लुप्तषष्ठ्यन्तम् संपद्यमानो विकारः । तेन विकारवाचकाच्चतुर्थी । कल्प्यमाने इत्येव वक्तव्ये 'संपद्यमान' ग्रहणसामर्थ्यात् क्लृपिषदेन तदर्थग्रहणमित्युदाहरति-कल्पते संपद्यत इत्यादि ॥ ५ 'वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी । पीता वर्षाय विज्ञेया दुर्भिक्षाय सिता भवेत् ।' इति भाष्योक्तश्लोकः ॥ ६ हितमस्ति इति स्वरूपसत्तान्वाख्यानेपि चतुर्थ्यर्थमिदं वार्तिकम् । तेन बलिमुखरक्षित- योगेपि ॥ ७ क्रियार्था उपपदं यस्य इति विग्रहेण 'सप्तम्यन्तं क्रियार्थपदं यत्र श्रूयते' इत्यर्थावगमात् । 'तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' इत्याध्येयम् । एवं च 'क्रियायां क्रियार्थायाम्' इत्येतत्संबन्धसूत्रैर्विहि- तास्तुमुनादयः प्रत्यया गृह्यन्ते । स्थानिपदं चाप्रयुज्यमानार्थकमित्यभिप्रायेणाह-अप्रयुज्यमानस्येति । तुमुन इति । तुमुनादेरित्यर्थः ॥ ८ आहर्तुमिति । आहारिष्यतीत्यस्य आहारक इत्यस्य चोपलक्षणम् ॥ ९ ‘नम- स्कराेति देवान्’ इत्यत्रेव 'उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी' इति द्वितीयाया एव बलीयस्त्वे 'नमस्कुर्मो नृसिंहाय' इति चतुर्थ्यनुपपन्नेत्याशङ्कायाः समाधानमाह-नृसिंहमनुकूलयितुमिति ॥ एवं च नात्र चतुर्थ्युपपदविभक्तिः किंतु कारकविभक्तिरेवेति 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' इति चतुर्थ्येव भवतीति भावः ॥ १० 'अव्ययकृतो भावे' इत्युक्तत्वात्तुमुनो भाव एव विधानाद् भावस्यैव तुमर्थत्वात्तद् व्यर्थमेव भाववचन- ग्रहणं स्वघटितसूत्रविशेषपरमेवेत्याह-इति सूत्रेणेति ॥ अव्ययेभ्यो विहिताया विभक्तेर्लुकापहारनित्यत्वे- नाव्ययभिन्ना एव भावार्थकाः प्रत्यया ग्राह्या इति बोध्यम् ॥