वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( १०८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

गुणकर्मणि वेष्यते*॥ नेताऽश्वस्य स्रुघ्नस्य स्रुघ्नं वा ॥ २कृति किम् ? ३तद्धिते मा भूत् । कृतपूर्वी कटम् ॥ उभयप्राप्तौ कर्मणि । २ । ३ । ६६ ॥ ४उभयोः प्राप्तिर्यस्मिन्कृति तत्र कर्मण्येव षष्ठी स्यात् ॥ आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेन ॥ ५स्त्रीप्रत्यययोरकाकारयोर्नायं नियमः * ॥ भेदिका विभित्सा वा रुद्रस्य जगतः ॥ शेषे विभाषा * ॥ स्त्रीप्रत्यय इत्येके । विचित्रा जगतः कृतिर्हरे- र्हरिणा वा । केचिदविशेषेण विभाषामिच्छन्ति-शब्दानामनुशासनमाचार्येणाचार्यस्य वा ॥ क्तस्य १ “अथेह कथं भवितव्यम्-‘नेताऽश्वस्य स्रुघ्नम्' इति आहोस्वित् ‘नेताऽश्वस्य स्रुघ्नस्य इति इत्याक्षेपस्य ‘उभयथा गोणिकापुत्रः’ इति समाधानस्य “अकथित” सूत्रभाष्योक्तस्य फलितम् ‘प्रधाने नियता षष्ठी गुणे तूभयथा भवेत्' इति कैश्चित्पठितं मनसि निधायाह-गुणकर्मणीति ॥ २ ‘कर्तृकर्मणोः' इत्येतावन्मात्रे सूत्रेऽपि कृते कर्तृकर्मभ्यां क्रियाया आक्षेपे क्रियावाचकस्य धातोः ‘न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययः' इति “परश्च” इति सूत्रफलितन्यायेन प्रत्ययविशिष्ट- स्यैव प्रयोगे प्राप्ते तिङ्प्रयोगे प्राप्तायाः षष्ठ्याः “'न लोकाव्यय” इति निषेधस्येष्टसाधकत्वेन कृदन्तक्रिया- प्रयोग एवेष्टा षष्ठी भविष्यतीति नार्थः ‘कृति' इति ग्रहणेनेति शङ्कते-कृतीति किमिति ॥ ३ एवं सिद्धे सति कृद्ग्रहणं ‘कृदन्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्तृकर्मणोरेव' षष्ठी यथा स्यात्, तद्धितान्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्तृकर्मणोर्मा भूत् इति नियमार्थमे- वेति नियमव्यावर्त्यमाह-तद्धिते मा भूदिति । व्यावत्र्त्यमुदाहरणं स्पष्टतया निर्दिशति-कृतपूर्वी कट- मिति । अयं भावः- कृधातोः सकर्मकत्वे निष्ठया कर्मण उक्तत्वेन कटशब्दात् षष्ठ्या अनापत्तेरिव द्वितीयाया अप्यनुपपत्तेः प्रथमाया आपत्तेश्च पूर्वे कर्मणोऽविवक्षयाऽकर्मकत्वमाश्रित्य भाव एव निष्ठां कृत्वा कृतशब्दं भावक्तान्तं मनसि निधाय ‘कृतं पूर्वमनेन' इति विग्रहे ‘पूर्वादिनिः’ ‘सपूर्वाच्च' इति कृतपूर्वशब्दादि- निप्रत्यये ‘कृतपूर्विन्' शब्दे निष्पन्ने तेन कर्मण आकाङ्क्षायाम् उपस्थापितस्य कर्मभूतस्य कटस्य तद्धितान्त- कृतपूर्विन्शब्दे-नानभिहितत्वेन षष्ठ्यापत्तिदुर्वारैव स्यादिति नियमाश्रयणे तद्धितान्तकृतपूर्विन्शक्तिग्रहमात्र- प्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितत्वात् कृदन्तकृतशब्दशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपित- त्वाभावाच्च कटरूपकर्मणो न षष्ठ्यापत्तिः ईदृशरीत्या भावे क्तसाधनं तु न सर्वत्र, किंतु कृतपूर्व्यादितद्धि- तान्तविषयमेवेति भाष्ये स्पष्टम् ॥ निष्ठान्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्मण एव षष्ठी- निषेधकं ‘न लोका' इति सूत्रमिति न तेनेह षष्ठीनिषेधप्राप्तिरिति षष्ठ्यनापत्तये नियमाश्रयणमावश्यक- मेवेति ॥ तण्डुलानां पाचकतर इत्यादौ तु तरप्प्रत्ययरहितानां पाचक इत्यादीनामपि लोके पृथक्प्रयोग- दर्शनात् कृदन्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्मत्वं तण्डुलादीनामव्याहतमेवेति षष्ठी निर्वाधैवेति बोध्यम् ॥ ४ उभयोः प्राप्तिरिति । प्रयोगे सत्येव प्राप्तेर्योग्यतया ‘उभयोः प्रयोग एव प्राप्तिर्यस्मिन्नित्येवार्थो बोध्यः' इति ‘आत्ममाने' इति निर्देशेन प्रतीयते तत्र कर्तुः प्रयोगाभावेन ‘उभय- प्राप्तौ कर्मणि' इत्यस्याप्रवृत्त्या ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ इत्यनेनैव षष्ठ्यां जातायां ‘कर्मणि च’ इत्यत्र चकारेण ‘कर्मणि' इतिपदघटितसूत्रस्यैव ग्रहणेन तत्पदघटितसूत्रविहितषष्ठ्या एव समासनिषेधादत्र समासेन ध्वनि- ताया ‘उभयप्राप्तौ' इत्यस्याप्रवृत्तेः ‘उभयोः प्रयोगे प्राप्तिर्यत्र इति' समासाङ्गीकार एव संभवादिति बोध्यम् ॥ ५ ‘अकाकारयोः प्रयोगे प्रतिषेधो नेति वक्तव्यम्' इति उभयप्राप्तौ कर्तृषष्ठ्याः प्रतिप्रसवेन भावार्थकावेवाकाकारौ गृह्येते तौ च ‘स्त्रियां क्तिन्' इत्यधिकारविहितावेवेत्याशयेनाह-स्त्रीप्रत्यययोरिति ॥ भेदिकेति । ‘पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुच्' ॥