वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

प्रमाणान्तरावगतार्थबोधकवादः-अनुवादः । प्रमाणान्तरविरोधतथाप्रसिद्धिहितार्थबोधको वादः- भूतार्थवादः । विधिमन्त्रनामधेयनिषेधार्थवादादिमीमांसापूर्वकं वेदार्थनिर्णयः कार्यः । विधीनामनुष्ठान- विधायकत्वेन, मन्त्राणामनुष्ठेयार्थस्मारकत्वेन, उद्भिदादिवाक्यानां नाम्ना विधेयार्थपरिच्छेद- कत्वेन, निषेधानां विधेयार्थसंकोचकत्वेन, अर्थवादानां विधेयप्राशस्त्यसंपादकत्वेन--अर्थव- त्त्वमिति दिक् । उपवेदाश्च चतुर्धा-क्रमेणाऽऽयुर्वेदधनुर्वेदगान्धर्ववेदतन्त्रभेदात् । अस्याः वेदराशेः षडङ्गानि, शिक्षा व्याकरणं छन्दो निरुक्तं ज्योतिषं कल्पश्चेति । "छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते । शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्" इति शिक्षावचनात् । अत एव व्याकरणं मुख्यमङ्गम् । सर्वस्य गात्रस्य शिरः प्रधानमित्यभियुक्तोक्तेः । मुखस्यैव प्रायः पुरुषभेदादिपरि- चायकत्वदर्शनाच्च । तत्र-शिक्षा नाम-उदात्तानुदात्तस्वरितप्रचयाख्यस्वरह्रस्वदीर्घप्लुतानुनासिकाननुनासिकादिभे- दभिन्नवर्णसमुदायात्मकपदपरिपाटीक्रमेण वेदशिक्षणप्रकारवान् नारदपाणिन्यादिमहर्षिकृतो ग्रन्थः । "अथ शिक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः" इति श्रुतेः । किं च "गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथाऽलिखितपाठकः । अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः ॥ ३२ ॥ माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः ॥ धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः ॥ ३३ ॥ मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । सवा- ग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्" ॥ ५२ ॥ "आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्था- न्मनो युक्ते विवक्षया" ॥ ६ ॥ इत्याद्युक्तरीत्योच्चारणादेस्तदेकगम्यत्वात् । उच्चारणमर्थज्ञान- पूर्वकमेवावश्यकमिति दिक् । तत्र निर्दुष्टतया शब्दोच्चारणे दोषज्ञानमन्तरा निर्दुष्टत्वज्ञानासम्भव इति तादृशसंवृताद्यष्टादशदोषज्ञानं शिक्षाधीनमिति ज्ञेयम् । ते दोषाश्च-( १ ) संवृतः- एकारादीनां संवृतत्वं दोषो, न त्वकारस्य । ( २ ) कलः-स्थानान्तरनिष्पन्नः । ( ३ ) ध्मातः-येन श्वासाधिक्याद्ध्रस्वोपि दीर्घ इव लक्ष्यते । ( ४ ) एणीकृतः-अविशिष्टः किमय- मोकारोऽथवौकार इति सन्देहो यत्र । ( ५ ) अम्बूकृतः-योऽव्यक्तोप्यन्तर्मुखो दृश्यते । ( ६ ) अद्धिकः-दीर्घोपि ह्रस्व इव । ( ७ ) ग्रस्तः-जिह्वामूले निगृहीतः । ( ८ ) निरस्तः- निष्ठुरः । ( ९ ) प्रगीतः--सामवदुच्चारितः । ( १० ) उपगीतः--समीपस्थवर्णान्तरगीत्या- ऽनुरक्तः । ( ११ ) क्षित्रणः--कम्पमान इव । ( १२ ) रोमशः--गम्भीरः । ( १३ ) अविल- म्बितः--वर्णान्तरासम्भिन्नः । ( १४ ) निर्हतः--रूक्षः । ( १५ ) विकम्पितः--स्पष्टोऽर्थः । ( १६ ) सन्दष्टः--वर्द्धित इव । ( १७ ) द्रुतम्--स्पष्टोऽर्थः । ( १८ ) विकीर्णः-- वर्णान्तरप्रसृतः-- एकोऽप्यनेकनिभः इति । ताश्च शिक्षाः द्वात्रिंशत्संख्याका मुद्रिताः शिक्षासंग्रहनाम्ना ।