वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

राजास्तरणवर्णकम्बलस्य वाचकः ॥ मत्वर्थीयेनिनैव सिद्धे वचनमणो निवृत्त्यर्थम् ॥ द्वैपवैया- घ्रादण् । ४।२।१२ ॥ द्वीपिनो विकारो द्वैपम् । तेन परिवृतो द्वैपो रथः । एवं वैयाघ्रः ॥ कौमारापूर्ववचने । ४।२।१३ ॥ कौमारेत्यविभक्तिको निर्देशः । अपूर्वत्वे निपातनमिदम् । अपूर्वपतिं कुमारीं पतिरुपपन्नः कौमारः पतिः ॥ यद्वा । अपूर्वपतिः कुमारी पतिमुपपन्ना कौमारी भार्या ॥ तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः । ४।२।१४ ॥ शराव उद्धृतः शाराव ओदनः । उद्धरतिरिहोद्धरणपूर्वके निधाने वर्तते । तेन सप्तमी । उद्धृत्य निहित इत्यर्थः ॥ स्थण्डि- लाच्छायितरि व्रते । ४।२।१५ ॥ तत्रेत्येव । समुदायेन चेद्व्रतं गम्यते ॥ स्थण्डिले शेते स्थण्डिलो भिक्षुः ॥ संस्कृतं भक्षाः । ४।२।१६ ॥ सप्तम्यन्तादण् स्यात्संस्कृतेऽर्थे, यत्सं- स्कृतं भक्षाश्चेत्ते स्युः ॥ भ्राष्ट्रे संस्कृता भ्राष्ट्रा यवाः । अष्टसु कपालेषु संस्कृतोऽष्टाकपालः पुरोडाशः ॥ शूलोखाद्यत् । ४।२।१७ ॥ अणोपवादः ॥ शूले संस्कृतं शूल्यं मांसम् । उखा पात्रविशेषः । तस्यां संस्कृतमुख्यम् ॥ दध्नष्ठक् । ४।२।१८ ॥ दध्नि संस्कृतं दाधिकम् ॥ उदश्वितोऽन्यतरस्याम् । ४।२।१९ ॥ ठक् स्यात्पक्षेऽण् ॥ इसुसुक्तान्तात्कः । ७।३। ५१ ॥ इस् उस् उक् त एतदन्तात्परस्य ठस्य कः स्यात् ॥ उदकेन श्रयति वर्धते इत्युद- श्वित् । तत्र संस्कृतः औदश्वित्कः । औदश्वितः ॥ इसुसोः प्रतिपदोक्तयोर्ग्रहणान्नेह १ । आ- शिषा चरति आशिषिकः । उषा चरति औषिकः ॥ दोष उपसंख्यानम् * ॥ दोर्भ्यां चरति दौष्कः ॥ क्षीराड्ढञ् । ४।२।२० ॥ अत्र संस्कृतमित्येव संबध्यते नै ३ तु भक्षा इति ॥ तेन यवाग्वामपि भवति-क्षैरेयीं ॥ सास्मिन्पौर्णमासीति । ४।२।२१ ॥ इतिशब्दात्संज्ञा- यामिति लभ्यते ४ । पौषी पौर्णमासी अस्मिन् पौषो मासः ॥ आग्रहायण्यश्वत्थाट्ठक् । ४।२। २२ ॥ अग्रे हायनमस्या इत्याग्रहायणी । प्रज्ञादेराकृतिगणत्वादण् । ' पूर्वपदात्संज्ञाया- मिति णत्वम् । आग्रहायणी पौर्णमासी अस्मिन् आग्रहायणिको मासः । अश्वत्थेन युक्ता पौर्णमासी अश्वत्थः । निपातनात्पौर्णमास्यामपि लुप् ॥ आश्वत्थिकः ॥ विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्त्तिकीचैत्रीभ्यः । ४ । २ । २३ ॥ एभ्यष्ठग्वा । पक्षेऽण् । फाल्गुनिकः । फाल्गुनो मासः । श्रावणिकः । श्रावणः । कार्त्तिकिकः । कार्त्तिकः । चैत्रिकः। चैत्रः ॥ साऽस्य देवता । ४ । २ । २४ ॥ इन्द्रो देवताऽस्येति ऐन्द्रं हविः । पाशुपतम् । बार्हस्पत्यम् । त्यज्यमानद्रव्ये उद्देश्यविशेषो देवता मन्त्रस्तुत्या च । ऐन्द्रो मन्त्रः । ' आग्नेयो वै ब्राह्मणो देवतयेति तु शैषिकेऽर्थे 'सर्वत्राणीति ढक् ॥ कस्येत् । ४।२।२५ ॥ कशब्दस्य

---

१ सर्पिष्कम् धनुष्कमित्यत्र क्रमेण प्रतिपदोक्त इसिरुसिः ॥ २ आशिस् शब्दे ' शास इदङ्ङ्हलोः' इकारो लाक्षणिकः । ' उषा ' इत्यत्र वसेः क्विपि संप्रसारणेन लाक्षणिक उकार इति भावः ॥ ३ खरविशदमभ्य- वहार्य भक्ष्यम् ' भक्षिरयं खरविशदे वर्तते तेन द्रवे न प्राप्नोति ' इति ' भोज्यं भक्ष्ये ' इति सूत्रभाष्यप्रामा- ण्यात् इत्यभिप्रेत्य यवागूसंग्रहार्थमाह-न त्विति ॥ यवाग्वामिति । ' यवागूः षड्गुणे तोये संसिद्धा ' इत्युक्तेर्द्रवद्रव्यमिति भावः ॥ ४ तेन पूर्णमास्यन्तामान्तान्त्यतरचान्द्रमास एव भवति न सावन इति भावः ॥