वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

राजास्तरणवर्णकम्बलस्य वाचकः ॥ मत्वर्थीयेनिनैव सिद्धे वचनमणो निवृत्त्यर्थम् ॥ द्वैपवैया- घ्रादण् । ४।२।१२ ॥ द्वीपिनो विकारो द्वैपम् । तेन परिवृतो द्वैपो रथः । एवं वैयाघ्रः ॥ कौमारापूर्ववचने । ४।२।१३ ॥ कौमारेत्यविभक्तिको निर्देशः । अपूर्वत्वे निपातनमिदम् । अपूर्वपतिं कुमारीं पतिरुपपन्नः कौमारः पतिः ॥ यद्वा । अपूर्वपतिः कुमारी पतिमुपपन्ना कौमारी भार्या ॥ तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः । ४।२।१४ ॥ शराव उद्धृतः शाराव ओदनः । उद्धरतिरिहोद्धरणपूर्वके निधाने वर्तते । तेन सप्तमी । उद्धृत्य निहित इत्यर्थः ॥ स्थण्डि- लाच्छायितरि व्रते । ४।२।१५ ॥ तत्रेत्येव । समुदायेन चेद्व्रतं गम्यते ॥ स्थण्डिले शेते स्थण्डिलो भिक्षुः ॥ संस्कृतं भक्षाः । ४।२।१६ ॥ सप्तम्यन्तादण् स्यात्संस्कृतेऽर्थे, यत्सं- स्कृतं भक्षाश्चेत्ते स्युः ॥ भ्राष्ट्रे संस्कृता भ्राष्ट्रा यवाः । अष्टसु कपालेषु संस्कृतोऽष्टाकपालः पुरोडाशः ॥ शूलोखाद्यत् । ४।२।१७ ॥ अणोपवादः ॥ शूले संस्कृतं शूल्यं मांसम् । उखा पात्रविशेषः । तस्यां संस्कृतमुख्यम् ॥ दध्नष्ठक् । ४।२।१८ ॥ दध्नि संस्कृतं दाधिकम् ॥ उदश्वितोऽन्यतरस्याम् । ४।२।१९ ॥ ठक् स्यात्पक्षेऽण् ॥ इसुसुक्तान्तात्कः । ७।३। ५१ ॥ इस् उस् उक् त एतदन्तात्परस्य ठस्य कः स्यात् ॥ उदकेन श्रयति वर्धते इत्युद- श्वित् । तत्र संस्कृतः औदश्वित्कः । औदश्वितः ॥ इसुसोः प्रतिपदोक्तयोर्ग्रहणान्नेह १ । आ- शिषा चरति आशिषिकः । उषा चरति औषिकः ॥ दोष उपसंख्यानम् * ॥ दोर्भ्यां चरति दौष्कः ॥ क्षीराड्ढञ् । ४।२।२० ॥ अत्र संस्कृतमित्येव संबध्यते नै ३ तु भक्षा इति ॥ तेन यवाग्वामपि भवति-क्षैरेयीं ॥ सास्मिन्पौर्णमासीति । ४।२।२१ ॥ इतिशब्दात्संज्ञा- यामिति लभ्यते ४ । पौषी पौर्णमासी अस्मिन् पौषो मासः ॥ आग्रहायण्यश्वत्थाट्ठक् । ४।२। २२ ॥ अग्रे हायनमस्या इत्याग्रहायणी । प्रज्ञादेराकृतिगणत्वादण् । ' पूर्वपदात्संज्ञाया- मिति णत्वम् । आग्रहायणी पौर्णमासी अस्मिन् आग्रहायणिको मासः । अश्वत्थेन युक्ता पौर्णमासी अश्वत्थः । निपातनात्पौर्णमास्यामपि लुप् ॥ आश्वत्थिकः ॥ विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्त्तिकीचैत्रीभ्यः । ४ । २ । २३ ॥ एभ्यष्ठग्वा । पक्षेऽण् । फाल्गुनिकः । फाल्गुनो मासः । श्रावणिकः । श्रावणः । कार्त्तिकिकः । कार्त्तिकः । चैत्रिकः। चैत्रः ॥ साऽस्य देवता । ४ । २ । २४ ॥ इन्द्रो देवताऽस्येति ऐन्द्रं हविः । पाशुपतम् । बार्हस्पत्यम् । त्यज्यमानद्रव्ये उद्देश्यविशेषो देवता मन्त्रस्तुत्या च । ऐन्द्रो मन्त्रः । ' आग्नेयो वै ब्राह्मणो देवतयेति तु शैषिकेऽर्थे 'सर्वत्राणीति ढक् ॥ कस्येत् । ४।२।२५ ॥ कशब्दस्य

१ सर्पिष्कम् धनुष्कमित्यत्र क्रमेण प्रतिपदोक्त इसिरुसिः ॥ २ आशिस् शब्दे ' शास इदङ्ङ्हलोः' इकारो लाक्षणिकः । ' उषा ' इत्यत्र वसेः क्विपि संप्रसारणेन लाक्षणिक उकार इति भावः ॥ ३ खरविशदमभ्य- वहार्य भक्ष्यम् ' भक्षिरयं खरविशदे वर्तते तेन द्रवे न प्राप्नोति ' इति ' भोज्यं भक्ष्ये ' इति सूत्रभाष्यप्रामा- ण्यात् इत्यभिप्रेत्य यवागूसंग्रहार्थमाह-न त्विति ॥ यवाग्वामिति । ' यवागूः षड्गुणे तोये संसिद्धा ' इत्युक्तेर्द्रवद्रव्यमिति भावः ॥ ४ तेन पूर्णमास्यन्तामान्तान्त्यतरचान्द्रमास एव भवति न सावन इति भावः ॥

" Line 29: "द्धितस्य' इति यकारलोपः ॥ ५ 'माश्चन्द्रमासयोः पुमान्' इति मेदिन्यामुक्तत्वात् सकारान्ताद् 'मास्'" Wait! Look at footnote 4: "४ 'हलस्तद्धितस्य' इति यकारलोपः ॥" Why would a footnote say "'हलस्तद्धितस्य' इति यकारलोपः"? Wait! In "माहेन्द्रम्"? महेन्द्र + अण् -> महेन्द्र + अ -> no yaloapa. What about "शुनासीरम्"? In many editions of Siddhanta Kaumudi: "चाद्यत् । द्यावापृथिव्यम् । शुनासीरीयम् । शुनासीरम् ।" Wait! Does Siddhanta Kaumudi read "शुनासीरम्"? YES! By 'हलस्तद्धितस्य' (6.4.150), शुनासीर + यत् -> यलोप -> शुनासीरम्! Balamanorama says: "शुनासीरमिति । शुनासीरशब्दाद्यति 'हलस्तद्धितस्य' इति यलोप इति भावः ।" Tattvabodhini says: "शुनासीरमिति । हलस्तद्धितस्येति यलोपः ।" IT IS "शुनासीरम्"!! Let's look at the image again at line 13: The word is NOT शुनासीर्यम्

तस्य समूहः ॥ ४।२।३७ ॥ काकानां समूहः काकम् । बाकम् ॥ भिक्षादिभ्योऽण्^A ॥ ४।२।३८ ॥ भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । गर्भिणीनां समूहो गार्भिणम् । इह 'भस्याढे' इति पुंवद्भावे^१ कृते ॥ इनण्यनपत्ये ॥ ६।४।१६४ ॥ अनपत्यार्थेऽणि परे इन् प्रकृत्या स्यात् ॥ तेन 'नस्तद्धिते' इति टिलोपो न । युवतीनां समूहो यौवनम् । शत्रन्तादनुदात्तादेरञ् । यौवतम् ॥ गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यथराजपुत्रवत्समनुष्याजाद्वुञ् । ४ । २ । ३९ ॥ एभ्यः समूहे वुञ् स्यात् । लौकिकमिह गोत्रं तच्चापत्यमात्रम् ॥ युवोरनाकौ ॥ ७।१।१ ॥ यु वु एतयोरनुनासिकयोः क्रमादन अक एतावादेशौ स्तः ॥ ग्लुचुकायनीनां समूहो ग्लौचुका- यनकम् ॥ औक्षकमित्यादि । 'आपत्यस्य चेति य

? No, "ठ-ञौ" = "ठ" and "ञ"? No, "ठञ्" suffix! Wait, but why dual "नेष्येते"? Because ठक् and ठञ्? But the text says "ट्ठञौ" or "ट्ठकौ"? Wait, look at the image: is that 'ञौ'? Wait, let's look at the letter very carefully: It is: ट्ठ (ṭ-ṭha) then a letter with ौ: Wait, look at the letter: It has a curve on the left, like 'ञ'! Yes, it is ञौ! Wait, could it be ट्ठञौ? Let's re-verify: ट्-ठ-ञ-ौ = ट्ठञौ. Yes, exactly ट्ठञौ!

Now let's check line 22: "नैयायिकः । वृत्तिम्-वार्तिकः । लोकायतम्-लौकायतिक इत्यादि ॥ सूत्रान्तात्त्वकल्पादेरे-" Line 22 ends with: सूत्रान्तात्त्वकल्पादेरे- (or सूत्रान्तात्त्वेकल्पादेरे-? Look closely: सूत्रान्तात् + तु + अकल्पादेः = सूत्रान्तात्त्वकल्पादेः? Wait, look at: 'सूत्रान्तात्त्व' then 'क' or 'ए'? "सूत्रान्तात्त्वेकल्पा

( १८८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ॰वेष्यते * ॥ सांप्रहसूत्रिकः ॥ अकल्पादेः किम् ? काल्पसूत्रः ॥ विद्यालक्षणकल्पान्ताच्चेति वक्तव्यम् * ॥ वायसविधिकः । गौर्लक्षणिकः । आश्वक्षणिकः । पाराशरकल्पिकः ॥ अङ्ग- क्षत्रधर्मत्रिपूर्वाद्विद्यान्तान्नेति वक्तव्यम् * ॥ आङ्गविद्यः । क्षात्रविद्यः । धार्मविद्यः । त्रिविधा विद्या त्रिविद्या तामधीते वेद वा त्रैविद्यः ॥ आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यश्च * ॥ यवक्रीतमधिकृत्य कृतमाख्यानमुपचाराद्यवक्रीतं तदधीते वेत्ति वा यावक्रीतिकः । वासवदत्ता- मधिकृत्य कृता आख्यायिका वासवदत्ता । ‘अधिकृत्य कृते ग्रन्थे’ इत्यर्थे वृद्धाच्छः । तस्य ‘लुबाख्यायिकाभ्यो बहुलम्*॥ इति लुप् । ततोऽनेन ठक् । वासवदत्तिकः । ऐतिहासिकः । पौराणिकः ॥ सर्वादेः सादेश्च लुग्वक्तव्यः * ॥ सर्ववेदानधीते सर्ववेदः । सर्वतन्त्रः । सर्वार्तिकः । द्विगोर्लुगिति लुक् । द्वितन्त्रः ॥ इकन्पदोत्तरपदात् शतषष्टेः षिकन्पथः* ॥ पूर्वपदिकः । उत्तरपदिकः । शतपथिकः । शतपथिकी । षष्टिपथिकः । षष्टिपथिकी ॥ ^Aक्रमा- दिभ्यो वुन् ।४।२।६१ ॥ क्रमकः । क्रम, पद, शिक्षा, मीमांसा, इति क्रमादिः ॥ अनु- ब्राह्मणादिनिः ।४।२।६२ ॥ तदधीते तद्वेदेत्यर्थे ॥ ब्राह्मणसदृशो ग्रन्थोऽनुब्राह्मणं तदधीते अनुब्राह्मणी । मत्वर्थीयेनैव सिद्धे अण्बाधनार्थमिदम् ॥ ^Bवसन्तादिभ्यश्ठक् ।४।२।६३ ॥ वासन्तिकः । अथर्वाणमधीते आथर्वणिकः । दाण्डिनायनेति सूत्रे निपातनाट्टिलोपो न । प्रोक्ताल्लुक् ।४।२।६४ ॥ प्रोक्तार्थप्रत्ययात्परस्याध्येतृवेदितृप्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ पणनं पणः । ‘वज्रार्थे कविधानमिति कः ॥ सोऽस्यास्तीति पणी ॥ तस्य गोत्रापत्यम् ॥ गाथिवि- दथिकेशिगणपणिनश्च ।६।४।१६५ ॥ एतेऽणि प्रकृत्या स्युः ॥ इति टिलोपो न । पाणिनः । ततो यूनि इञ् ॥ ण्यक्षत्रियार्षञितो यूनि लुगणिञोः । २ । ४ । ५८ ॥ ण्यप्रत्ययान्तात्क्षत्रियगोत्रप्रत्ययान्तादृष्यभिधायिनो गोत्रप्रत्ययान्ताद् ञितश्च परयोर्युवाभिधा- यिनोरणिञोर्लुक् स्यात् ॥ [ कौरव्यः पिता । कौरव्यः पुत्रः । श्वाफल्कः पिता । श्वाफल्कः पुत्रः । वासिष्ठः पिता । वासिष्ठः पुत्रः । तैकायनिः पिता । तैकायनिः पुत्रः । एभ्यः किम् ? शिवाद्यण् । कौहडः पिता । तत इञ् । कौहडिः पुत्रः । यूनि किम् ? वामरथ्यस्य छात्राः वामरथाः ॥ ] इति अणो^३ लुक् तु न भवति । आर्षग्रहणेन प्रति^४पदोक्तस्य ऋष्यण एव A अयं गणो मूल एव पठितः ॥ B वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद्, हेमन्त, शिशिर, प्रथम, चरम, गुण, अनुगुण, अथर्वन्, आथर्वण । इति वसन्तादिः ॥ १ कोष्ठकान्तर्गतः पाठोऽपत्याधिकारे ‘फेञ्छ च’ इत्यस्य प्रत्युदाहरणे योग्यतया व्याख्यातव्योपि तत्रा- व्याख्यातत्वादत्रोपन्यस्तः ॥ २ इति ‘ण्यक्षत्रियार्षञितः–’ इति सूत्रेणेत्यर्थो बोध्यः ॥ ३ अण इति । अयमपपाठः । आर्षान् परत्वाभावेनाणो लुग्प्राप्तेः । इञ एव आर्षान् परत्वेन लुक्प्राप्तेः ॥ अण इति पाठस्य प्रामाणिकत्वे ‘अनन्तरस्येञः’ इति शेषो बोध्यः ॥ ४ प्रतिपदोक्तस्येति । येषामनुक्रमणिकायां मन्त्र- द्रष्टृत्वेन प्रतिपदमुक्तिस्तेषामेव ‘ऋष्यन्धक–’ इत्यत्र ‘ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः’ इत्युक्त्या ऋषिपदेन ग्रहणस्ये- ष्टत्वेन सूचने पणिनो मन्त्रद्रष्टृत्वस्यानुक्रमणिकायामदर्शनात् । ततः ‘तस्यापत्यम्’ इत्यौत्सर्गिक एवाणिति भावः अत एव ‘दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः’ ‘भगवतः पाणिनेः’ इति भाष्यवार्तिकप्रयोगः संगच्छते ॥

तद्धितेषु चातुरर्थिकप्रकरणम् । ( १८९ )

ग्रहणात् । पाणिनिः ॥ पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् । वृद्धाच्छः । 'इञश्चैत्यण्' तु न । गोत्रे य इञ् तदन्तादिति वक्ष्यमाणत्वात् । ततोऽध्येतृवेदित्रोर्लुक् । स्वरे स्त्रियां च विशेषः । पाणिनीयः । पाणिनीया ॥ सूत्राच्च कोपधात् । ४ । २ । ६५ ॥ सूत्रवाचिनः ककारोपधादध्येतृवेदितृप्रत्ययस्य लुक् स्यात् । अप्रोक्तार्थ आरम्भः । अष्टावध्यायाः परिमा- णमस्य अष्टकं पाणिनेः सूत्रम् । तदधीते विदन्ति वा अष्टकाः ॥ छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि । ४ । २ । ६६ ॥ छन्दांसि ब्राह्मणानि च प्रोक्तप्रत्ययान्तानि तद्विषयाणि स्युः । अध्येतृवेदितृप्रत्ययं विना न प्रयोज्यानीत्यर्थः ॥ कठेन प्रोक्तमधीयते कठाः । वैशम्पा- यनान्तेवासित्वाण्णिनिः । तस्य 'कठचरकादिति लुक् । ततोऽण् । तस्य 'प्रोक्ताल्लुक् ॥ तदस्मि- न्नस्तीति देशे तन्नाम्नि । ४ । २ । ६७ ॥ उदुम्बराः सन्त्यस्मिन्देशे औदुम्बरः ॥ तेन- निर्वृत्तम् । ४ । २ । ६८ ॥ कुशाम्बेन निर्वृत्ता कौशाम्बी नगरी ॥ तस्य निवासः । ४ । २ । ६९ ॥ शिबीनां निवासो देशः शैवः ॥ अदूरभवश्च । ४ । २ । ७० ॥ विदिशाया अदूरभवं नगरं वैदिशम् ॥ चकारेण प्रागुक्तास्त्रयोऽर्थाः संनिधाप्यन्ते । तेन वक्ष्यमाणप्रत्ययानां चातुर- र्थिकत्वं सिध्यति ॥ ओरञ् । ४ । २ । ७१ ॥ अणोपवादः । कक्षतु-काक्षतवम् । नद्यां तु परत्वान्मतुप् । इक्षुमती ॥ मतोश्च बह्वजङ्गात् । ४ । २ । ७२ ॥ बह्वच् अङ्गं यस्य मतुपस्तद्- न्तादञ् नाऽण् ॥ सैन्ध्रकावतम् ॥ बह्वजिति किम् ? आहिमतम् । अङ्गग्रहणं बह्वजिति तद्विशे- षणं यथा स्यान्मत्वन्तविशेषणं मा भूत् ॥ बह्वचः कूपेषु । ४ । २ । ७३ ॥ अणोऽपवादः । दीर्घवरत्रेण निर्वृत्तो दैर्घवरत्रः कूपः ॥ उदक्च विपाशः । ४ । २ । ७४ ॥ विपाश उत्तरे कूले ये कूपास्तेष्वञ् ॥ अबह्वजर्थ आरम्भः ॥ दत्तेन निर्वृत्तो दात्तः कूपः ॥ उदक् किम् ? दक्षिणतः कूपेष्वणेव ॥ ^A सङ्कलादिभ्यश्च । ४ । २ । ७५ ॥ कूपेष्विति निवृत्तम् ॥ सङ्कलेन निर्वृत्तं साङ्कलम् । पौष्कलम् ॥ स्त्रीषु सौवीरसाल्वप्राक्षु । ४ । २ । ७६ ॥ स्त्रीलिङ्गेषु एषु देशेषु वाच्येष्वञ् ॥ सौवीरे-दत्तामित्रेण निर्वृत्ता दात्तामित्री नगरी । साल्वे-वैधूमाग्नी । प्राचि-माकन्दी ॥ ^B सुवा- स्त्वादिभ्योऽण् । ४ । २ । ७७ ॥ अञोऽपवादः ॥ सुवास्तोरदूरभवं सौवास्तवम् । वर्णु-वार्ण- वम् । अण्ग्रहणं नद्यां मतुपो बाधनार्थम् । सौवास्तवी ॥ रोणी । ४ । २ । ७८ ॥ रोणीश- ब्दात्तदन्ताच्च अण् ॥ कूपाञोऽपवादः । रौणः । आजकरौणः ॥ कोपधाच्च । ४ । २ । ७९ ॥ अण् । अञोऽपवादः । कार्णच्छिद्रकः कूपः । कार्कवाकवम् । त्रैशङ्कवम् ॥ वुञ्छण्कठजि- A. संकल, पुष्कल, उत्तम, उड्डप, उद्देप, उटपुट, कुम्भ, निधान, सुदक्ष, सुदत्त, सुभूत, सुभूव, सुनेत्र, सुमङ्गल, सुपिङ्गल, सूत, सिकत, पूतीक, पूलास, कूलास, पलाश, निवेश, गवेष, गम्भीर, इतर, आनू, अहन्, लोमन्, वेमन्, वरुण, बहुल, सयोज, अभिषिक्त, गोभृत्, राजभृत्, मल्ल, भल्ल, माल । इति संकलादिः ॥ B सुवास्तु, वर्णु, भण्डु, खण्डु, सेवालिन्, कर्पूरिन्, शिखण्डिन्, गर्त, कर्कश, शकटीकर्ण, कृष्णकर्ण, कर्क, कर्कन्धुमती, गोह, अहिसक्थ । इति सुवास्त्वादिः ॥ १ एतदादि चातुरर्थिकप्रकरणम् ॥

... wait! What sutra is this in Siddhanta Kaumudi? Look at the sutra text in the image: ...कोऽरीहणकृशाश्वर्श्यकुमुद्काशतृणप्रेक्षा- ऽश्मसखिसंकाशबलपक्षकर्णसुतङ्गमप्रगदिन्वराहुकमुदादिभ्यः । ४।२।८०॥ Wait, it ends with: प्रगदिन्वराहुकमुदादिभ्यः । ४।२।८०॥ (or प्रगदिन्वराहुकमूदादिभ्यः or ...मुदादिभ्यः?) Wait! In Ashtadhyayi, is there a sutra: "...प्रगदिन्वराहुक..."? Wait! In Ashtadhyayi: 4.2.80: Wait, what is sutra 4.2.80 in Ashtadhyayi? Wait, 4.2.80: "रोऽणिरठञ्..."? Wait, no! Look at the number: । ४।२।८०॥! Wait, could it be a vartika or a Ganapathe sutra, or is 4.2.80: Wait! Let's search the text: "अरीहण कृशाश्व ऋश्य कुमुद काश तृण प्रेक्षा" Let's search my memory: "अरीहण" Where does

एभ्यः सप्तदशभ्यः सप्तदश क्रमात्स्युश्चतुरर्थ्याम् ॥ अरीहणादिभ्यो वुञ् । अरीहणेन निर्वृत्तमारी- हणकम् ॥ कृशाश्वादिभ्यश्छण् । कार्शाश्वीयम् ॥ ऋश्यादिभ्यः कः । ऋश्यकम् ॥ कुमुदादिभ्य- ष्ठच् । कुमुदिकम् ॥काशादिभ्य इलः । काशिलः॥ तृणादिभ्यः सः । तृणसम् । प्रेक्षादिभ्य इनिः । प्रेक्षी ॥ अश्मादिभ्यो रः । अश्मरः ॥ सख्यादिभ्यो ढञ् । साख्येयम् । सङ्काशादिभ्यो ण्यः । साङ्काश्यम् ॥ वलादिभ्यो यः । वल्यम् ॥ पक्षादिभ्यः फक् । पाक्षायणः । ‘पथः पन्थ च’ । पान्थायनः ॥ कर्णादिभ्यः फिञ् । कार्णायनिः ॥ सुतङ्गमादिभ्य इञ् । सौतङ्गमिः ॥ प्रगद्यादि- भ्यो ञ्यः । प्रागद्यः ॥ वराहादिभ्यः कक् । वाराहकः ॥ कुमुदादिभ्यष्ठक् । कौमुदिकः ॥ जनपदे लुप् । ४।२।८१ ॥ जनपदे वाच्ये चातुरर्थिकस्य लुप्स्यात् ॥ लुपि युक्तवद्व्यक्ति- वचने । १।२।५१ ॥ लुपि सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः ॥ पञ्चालानां निवासो जनपदः पञ्चालाः । कुरवः । अङ्गाः । वङ्गाः । कलिङ्गाः ॥ तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात् । १।२।५३॥ युक्तवद्वचनं न कर्तव्यं संज्ञानां प्रमाणत्वात् ॥ लुब्योगाप्रख्यानात् । १।२।५४ ॥ लुबपि न कर्तव्योऽवयवार्थस्येहाप्रतीतेः ॥ योगप्रमाणे च तदभावेऽदर्शनं स्यात् । १ । २ । ५५ ॥ यदि हि योगस्यावयवार्थस्येदं बोधकं स्यात्तदा तदभावे न दृश्येत ॥ प्रधानप्र- त्ययार्थवचनमर्थस्यान्यप्रमाणत्वात् । १।२।५६ ॥ ‘प्रत्ययार्थः प्रधानमित्येवंरूपं वच- नमप्यशिष्यम् । कुतः । अर्थस्य लोकत एव सिद्धेः ॥ कालोपसर्जने च तुल्यम् । १।२ । ५७ ॥ अतीताया रात्रेः पश्चार्द्धेनागामिन्याः पूर्वार्धेन च सहितो दिवसोऽद्यतनः । ‘विशेष- णमुपसर्जनम् ’ इत्यादि पूर्वाचार्यैः परिभाषितं तत्राप्यशिष्यत्वं समानम् । लोकप्रसिद्धेः ॥ विशेषणानां चाजातेः । १।२।५२ ॥ लुबर्थस्य विशेपणानामपि तल्लिङ्गवचने स्तो जातिं वर्जयित्वा ॥ पञ्चाला रमणीयाः । गोद्रौ रमणीयौ ॥ अजातेः किम् ? पञ्चाला जनपदः । गोद्रौ ग्रामः ॥ हरीतक्यादिषु व्यक्तिः । * ॥ हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः ॥ खल- तिकादिषु वचनम् * ॥ खलतिकस्य पर्वतस्यादूरभवानि खलतिकं वनानि ॥ मनुष्यलुंपि प्रतिषेधः * ॥ मनुष्यलक्षणे लुबर्थे विशेषणानां न । लुबन्तस्य तु भवतीत्यर्थः । चञ्चा अभिरूपः ॥ ^Aवरणादिभ्यश्च । ४।२।८२ ॥ अजनपदार्थ आरम्भः । वरणानामदूरभवं

O प्रगदिन्, मगदिन्, मददिन्, कबिल खण्डित, गदित, चूडार, मडार, मन्दार, कोविदार । इति प्रगद्यादिः ॥ P वराह, पलाश, शिरीष, पिनद्ध, निबद्ध, वलाद, स्थूल, विदग्ध, विजग्ध, विभग्न, निमग्न, बाहु, खदिर, शर्करा । इति वराहादिः ॥ Q कुमुद, गोमय, रथकार, दशग्राम, अश्वत्थ, शाल्मलि, शिरीष, मुनि, स्थल, कुण्डल, कूट, मधुकर्ण, घास, कुन्द, शुचि, कर्ण । इति कुमुदादिः ॥ ^A वरणा, शृङ्गी, शाल्मलि, मुण्डो, श्याण्डी, पर्णी, ताम्रपर्णी, गोद, अलिङ्गायनि, जानपदी, जम्बू, पुष्कर, चम्पा, पम्पा, वल्गु, उज्जयिनी, गया, मथुरा, तक्षशिला, उरसा, गोमती, वलभी । इति वरणादिः ॥

नगरं वरणाः ॥ शर्कराया वा । ४।२।८३ ॥ अस्माच्चातुरर्थिकस्य वा लुप्स्यात् ॥ ठञ्छौ च । ४।२।८४ ॥ शर्कराया एतौ स्तः । कुमुदादौ वराहादौ च पाठसामर्थ्यात्पक्षे ठञ्ककौ । वाग्रहणसामर्थ्यात्पक्षे औत्सर्गिकोऽण् तस्य लुब्विकल्पः । षड् रूपाणि । शर्करा । शार्करम् । शार्करिकम् । शर्करीयम् । शर्करिकम् । शार्करकम् ॥ नद्यां मतुप् । ४।२।८५ ॥ चातु- र्थिकः । इक्षुमती ॥ ^Aमध्वादिभ्यश्च । ४।२।८६ ॥ मतुप् स्याच्चातुरर्थिकः ॥ अनवर्थ्य आरम्भः । मधुमान् ॥ कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् । ४।२।८७ ॥ कुमुद्वान् । नड्वान् । वेतस्वान् । आद्ययोर् 'झयः' इति, अन्त्ये 'मादुपधाया' इति वक्ष्यमाणेन वः ॥ महिषा- च्चेति वक्तव्यम् * ॥ महिष्मान्नाम देशः ॥ नडशादाड्डड्वलच् । ४।२।८८ ॥ नड्वलः । शादो जम्बालघासयोः । शाद्वलः ॥ शिखाया वलच् ४ ।२।८९ ॥ शिखावलम् ॥ ^Bउत्क- रादिभ्यश्छः । ४।२।९० ॥ उत्करीयः ॥ ^Cनडादीनां कुक् च । ४।२।९१ ॥ नडकी- यम् ॥ कुञ्चा ह्रस्वत्वं च * ॥ कुञ्चकीयः ॥ तक्षन्लोपश्च * ॥ तक्षकीयः ॥ ^Dबिल्वका- दिभ्यश्छस्य लुक् । ६।४।१५३ ॥ नडाद्यन्तर्गता विल्वकादयस्तेभ्यश्छस्य लुक् तद्धिते परे । बिल्वा यस्यां सन्ति सा बिल्वकीया । तस्यां भवा बैल्वकाः । वेत्रकीया । वैत्रकाः ॥ छस्य किम् छमात्रस्य लुग्यथा स्यात्कुको निवृत्तिर्मा भूत् । अन्यथ ‘संनियोगशिष्टानामिति कुगपि निवृ- त्तेत । लुग्ग्रहणं सर्वलोपार्थम् । लोपो हि यमात्रैस्य स्यात् ॥ इति चातुरर्थिकप्रकरणम् । A मधु, बिस, स्थाणु, वेणु, कर्कन्धु, शमी, करीर, हिम, किशर, शर्याण, मरुत, वार्दाली, शर, इष्टका, आसुति, शक्ति, आसन्दी, सकल, शलाका, आमिषी, इक्षु

तद्धितेषु शैषिकप्रकरणम् । ( १९३ ) अथ शैषिकप्रकरणम् । शेषे । ४।२।९२ ॥ अपत्यादिचतुरर्थ्यन्तादन्योऽर्थः शेषस्तत्राऽणादयः स्युः ॥ चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपम् । श्रावणः शब्दः । औपनिषदः पुरुषः । दृषदि पिष्टा दार्षदाः सक्तवः । उलूखले क्षुण्ण औलूखलो यावकः । अश्वैरुह्यते आश्वो रथः । चतुर्भिरुह्यते चातुरं शकटम् । चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः ॥ 'शेष' इति लक्षणं चाधिकारश्च ' तस्य विकार ' इत्यतः प्राक् शेषाधिकारः ॥ राष्ट्रावारपाराद्धखौ । ४ । २ । ९३ ॥ आभ्यां क्रमाद्धखौ स्तः शेषे । राष्ट्रियः । अवारपारीणः ॥ अवारपाराद्विगृहीतादपि विपरीताच्चेति वक्तव्यम् * ॥ अवा- रीणः । पारीणः । पारावारीणः ॥ इह प्रकृतिविशेषादाद्यण्द्युद्युलन्ताः प्रत्यया उच्यन्ते तेषां जातादयोऽर्थविशेषाः समर्थविभक्तयश्च वक्ष्यन्ते ॥ ग्रामाद्यखञौ । ४ । २ । ९४ ॥ ग्राम्यः । ग्रामीणः ॥ ^Aकत्र्यादिभ्यो ढञ् । ४।२।९५ ॥ कुत्सितान्नद्यः कत्रयः । तत्र जातादिः कात्रेयकः । नागरेयकः ॥ ग्रामादित्यनुवृत्तेः—ग्रामेयकः ॥ कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यालङ्कारेषु । ४।२।९६ ॥ कौलेयकः श्वा । कौलोऽन्यः । कौक्षेयकोऽसिः । कौक्षोऽन्यः । ग्रैवेयकोऽ- लङ्कारः । ग्रैवोऽन्यः ॥ ^Bनद्यादिभ्यो ढक् । ४।२।९७ ॥ नादेयम् । माहेयम् । वाराणसे- यम् ॥ दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् । ४।२।९८ ॥ दक्षिणेत्याजन्तमव्ययम् । दाक्षिणात्यः । पाश्चात्यः । पौरस्त्यः ॥ कापिश्याः ष्फक् । ४।२।९९ ॥ कापिश्यां जातादि कापिशायनं मधु । कापिशायनी द्राक्षा ॥ रङ्कोरमनुष्येऽण् च । ४।२।१०० ॥ चात् ष्फक् ॥ राङ्कवो गौः । राङ्कवायणः ॥ अमनुष्य इति किम् ? रोङ्कवको मनुष्यः ॥ १द्युप्रागपागुद- क्प्रतीचो यत् । ४।२।१०१ ॥ दिव्यम् । प्राच्यम् । अपाच्यम् । उदीच्यम् । प्रतीच्यम् ॥ कन्थायाष्ठक् । ४।२।१०२ ॥ कान्थिकः ॥ वर्णौ वुक् । ४।२।१०३ ॥ वर्णुर्नदस्तस्य समी- पदेशो वर्णुः तद्विषयार्थवाचिकन्थाशब्दाद्वुक् स्यात् ॥ यथा हि जात हिमवत्सु कान्थकम् ॥ अव्ययात्यप् । ४।२।१०४ ॥ अमेहकतसित्रेभ्य एव * ॥ अमाऽन्तिकसहार्थयोः ॥ अमा- त्यः । इहत्यः । कत्यः । ततस्त्यः । तत्रत्यः ॥ परिगणनं किम् ? उपरिष्टाद्भव औपरिष्टः ॥ अव्ययानां भमात्रे टिलोपः * ॥ अनित्योऽयं बहिषष्टिलोपविधानात् । तेनेह न । आरा- तीयः ॥ त्यनेध्रुव इति वक्तव्यम् * ॥ नित्यः ॥ निसोगते * ॥ ह्रस्वात्तादौ तद्धिते । । ८।३।१०१ ॥ ह्रस्वादिणः परस्य सँस्य षः स्यात्तादौ तद्धिते ॥ निर्गतो वर्णाश्रमेभ्यो A कत्रि, उम्भि, पुष्कर, पुष्कल, मोदन, कुम्भी, कुण्डिन, माहिष्मती, नगरी, वर्मती, उख्या, ग्राम, कुड्याया यलोपश्च । इति कत्र्यादिः ॥ B नदी, मही, वाराणसी, श्रावस्ती, कौशाम्बी, वन

( १९४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

निष्ट्यश्चाण्डालादिः ॥ अरण्याण्णः * ॥ आरण्याः सुमनसः ॥ दूरादेत्यः * ॥ दूरेत्यः ॥ उत्तरा- दाहञ् * ॥ औत्तराहः ॥ ऐषमो ह्यःश्वसोऽन्यतरस्याम् ।४।२।१०५ ॥ एषमस्त्यन्वा ॥ पक्षे वक्ष्यमाणौ ट्युट्युलो ॥ ऐषमस्त्यम् । ऐषमस्तनम् । ह्यस्त्यम् । ह्यस्तनम् । श्वस्त्यम् । श्वस्तनम् । पक्षे शौवस्तिकं वक्ष्यते ॥ तीररूप्योत्तरपदादञ्त्रञौ ।४।२।१०६ ॥ यथासंख्येन ॥ काकतीरम् । पालवलतीरम् । शैवरूप्यम् ॥ तीररूप्यान्तादिति नोक्तम् । बहुचूर्वान्मा भूत् । बाहुरूप्यम् ॥ दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः ।४।२।१०७ ॥ अणोऽपवादः ॥ पौर्वशालः । असंज्ञायां किम् । संज्ञाभूतायाः प्रकृतेर्मा भूत् । पूर्वेषुकामशम्यां भवः पूर्वेषुकामशमः । 'प्राचां

न्तादणेव । भावतः ॥ Aकाश्यादिभ्यष्ठञ्ञिठौ ॥४।२।११६ इकार उच्चारणार्थः । काशिकी । काशिका । वैदिकी । वैदिका ॥ Bआपदादिपूर्वपदात्कालान्तात् * ॥ आपदादि- राकृतिगणः । आपत्कालिकी । आपत्कालिका ॥ वाहीकग्रामेभ्यश्च ॥४।२।११७ ॥ वाही- कग्रामवाचिभ्यो वृद्धेभ्यष्ठञ्ञिठौ स्तः । छस्यापवादः ॥ कास्तीरं नाम वाहीकग्रामः । कास्तीरिकी । कास्तीरिका ॥ विभाषोशीनरेषु ॥४।२।११८ ॥ एषु ये ग्रामास्त- द्वाचिभ्यो वृद्धेभ्यष्ठञ्ञिठौ वा स्तः ॥ सौदर्शनिकी । सौदर्शनिका । सौदर्शनीया ॥ ओर्देशे ठञ् ॥४।२।११९ ॥ उवर्णान्ताद्देशवाचिनष्ठञ् ॥ निपादकर्पूः—नैपादकर्पुकः ॥ केऽण इति ह्रस्वः ॥ देशे किम् ? पटोश्छात्राः पाटवाः । ञिठं व्यावर्तयितुं ठञ्ग्रहणम् । वृद्धाच्छं परत्वादयं बाधते । दाक्षिकर्पुकः ॥ वृद्धात्प्राचाम् ॥४।२।१२० ॥ प्राग्देशवा- चिनो वृद्धादेवेति नियमार्थं सूत्रम् ॥ आढकजम्बुकः । शाकजम्बुकः । नेह—मल्लवास्तु—माल्ल- वास्तवः ॥ धन्वयोपधाद्वुञ् ॥४।२।१२१ ॥ धन्वविशेषवाचिनो यकारोपधाच्च देशवा- चिनो वृद्धाद्वुञ् स्यात् । ऐरावतं धन्व ऐरावतकः । साङ्काश्यकाम्पिल्यशब्दौ वुञ्छणादिसूत्रेण ण्यन्तौ । साङ्काश्यकः । काम्पिल्यकः ॥ प्रस्थपुरवहान्ताच्च ॥४।२।१२२ ॥ एतदन्ता- द्वृद्धाद्देशवाचिनो वुञ् स्यात् । छस्यापवादः ॥ मालाप्रस्थकः । नान्दीपुरकः । पैलुवहकः । पुरा- न्तग्रहणमप्रागर्थम् । प्राग्देशे तूत्तरेण सिद्धम् ॥ रोपधेतोः प्राचाम् ॥४।२।१२३ ॥ रोपधादीकारान्ताच्च प्राग्देशवाचिनो वृद्धाद्वुञ् स्यात् ॥ पाटलिपुत्रकः । ईतः—काकन्दकः ॥ जनपदतद्वध्योश्च ॥४।२।१२४ ॥ जनपदवाचिनस्तदवधिवाचिनश्च वृद्धाद्वुञ् स्यात् ॥ आदर्शकः । त्रैगर्तकः ॥ अवृद्धादपि बहुवचनविषयात् ॥४।२।१२५ ॥ अवृद्धाद्वृद्धाच्च जनपदतदवधिवाचिनो बहुवचनविषयात्प्रातिपदिकाद्वुञ् स्यात् ॥ अवृद्धादणो वृद्धाच्छ- स्यापवादः ॥ अवृद्धाज्जनपदात्—आङ्गकः । अवृद्धाज्जनपदावधेः—आजमीढकः । वृद्धाज्जनप- दात्—दार्ककः । वृद्धाज्जनपदावधेः—काञ्जरकः ॥ विषयग्रहणं किम् ? एकशेषेण बहुत्वे मा भूत् । वर्तनी च वर्तनी च वर्तनी च वर्तन्यः, तासु भवो वार्तनः॥ कच्छाग्निवक्त्रवर्तोत्तरपदात् । ।४।२।१२६ ॥ देशवाचिनो वृद्धादवृद्धाच्च वुञ् स्यात् ॥ दारुकच्छकः । काण्डाग्नकः । सैन्धुवक्रकः । वाहुवर्तकः ॥ Cधूमादिभ्यश्च ॥४।२।१२७ ॥ देशवाचिभ्यो वुञ् ॥ धौमकः । A काशि, वेदि, चेदि, सांयाति, संवाह, अच्युत, मोदमान, शकुलाद, हस्तिकर्पू, कुनाम, हिरण्य, करण, गोवासन, भारङ्गी, आरिन्दम, आरित्र, देवदत्त, दशग्राम, शौवावतान, युवराज, उपराज, देवराज, मोदन, सिन्धुमित्र, सुधामित्र, सोममित्र, छागमित्र, मधुमित्र । इति काश्यादिः । B आपद्, ऊर्ध्व, तद् । इत्यापदादिराकृतिगणः । C धूम, षडण्ड, शशादन, अर्जुनाव, माहकस्थली, आनकस्थली, माहिषस्थली, मानस्थली, अद्रस्थली, मद्रकस्थली, समुद्रस्थली, दाण्डायनस्थली, राजस्थली, राजगृह, विदेह, सात्रासाह, शश्व, मित्रवधे, मञ्जाली, मद्रकूल, आर्जकील, व्याहाव, च्याहाव, संस्फाय, वर्वर, वर्व्य, गर्त, आनर्त, माठर, पाथेय, घोष, पल्ली, आराज्ञी, धार्तराज्ञी, आवय, तीर्थ, कूलात्सौवीरेषु, समुद्रात्नावि, मनुष्ये च, कुक्षि, अन्तरीप, द्वीप, अरुण, [L33

तैर्थिकः ॥ नगरात्कुत्सनप्रावीण्‍ययोः । ४ । २ । १२८ ॥ नगरशब्दाद्वुञ् स्यात्कु- त्सने प्रावीण्ये च गम्ये ॥ नागरकश्चौरः शिल्पी वा ॥ कुत्सनेति किम् ? नागरा ब्राह्म- णाः ॥ अरण्यान्मनुष्ये ।४।२।१२९ ॥ वुञ् ॥ अरण्याण् इत्यस्यापवादः ॥ पथ्यध्या- यन्यायविहारमनुष्यहस्तिष्विति वाच्यम् * ॥ आरण्यकः पन्था अध्यायो न्यायो विहारो मनुष्यो हस्ती वा ॥ वा गोमयेषु * ॥ आरण्यकाः आरण्या वा गोमयाः ॥ विभाषाकु- रुयुगन्धराभ्याम् ।४।२।१३० ॥ वुञ् ॥ कौरवकः । कौरवः । यौगन्धरकः । यौगन्धरः ॥ मद्रवृज्योः कन् ।४।२।१३१ ॥ जनपदवुजोऽपवादः ॥ मद्रेषु जातो मद्रकः । वृजिकः ॥ कोपधादण् ।४।२।१३२ ॥ माहिषिकः ॥ ^Aकच्छादिभ्यश्च ।४।२।१३३ ॥ देशवाचि- भ्योऽण् । वुञादेरपवादः ॥ काच्छः । सैन्धवः ॥ मनुष्यतत्स्थयोर्वुञ् । ४ । २ । १३४ ॥ कच्छाद्यणोऽपवादः ॥ कच्छे जातादिः काच्छको मनुष्यः । काच्छकं हसितम् ॥ मनुष्येति किम् ? काच्छो गौः ॥ अपदातौ साल्वात् । ४ । २।१३५ ॥ साल्वशब्दस्य कच्छादि- त्वाद्वुञि सिद्धे नियमार्थमिदम् । अपदातावेवेति ॥ साल्वको ब्राह्मणः ॥ अपदातौ किम् ? साल्वः पदातिर्व्रजति ॥ गोयवाग्वोश्च ।४।२।१३६ ॥ साल्वाद्वुञ् । कच्छाद्यणोऽपवादः ॥ साल्वको गौः । साल्विका यवागूः । साल्वमन्यत् ॥ गर्तोत्तरपदाच्छः । ४ । २ । १३७ ॥ देशे । अणोऽपवादः । वृकगर्तीयम् । उत्तरपदग्रहणं बहुच्पूर्वनिरासार्थम् ॥ ^Bगहादिभ्यश्च ।४।२।१३८॥ छः स्यात् ॥ गहीयः ॥ मुखपार्श्वतसोर्लोपश्च * ॥ मुखतीयम् ॥ पार्श्वतीयम् । अव्ययानां भमात्रे टिलोपोऽस्यानित्यतां ज्ञापयितुमिदम् ॥ कुग्जनस्य परस्य च * ॥ जनकीयम् । परकीयम् ॥ देवस्य च * ॥ देवकीयम् ॥ स्वकीयम् ॥ ^Cवेणुकादिभ्यश्छण्वाच्यः * ॥ वैणुकीयम् । वैत्रकीयम् । औत्तरपदकीयम् ॥ प्राचां कटादेः । ४ । २ । १३९ ॥ प्राग्देशवाचिनः कटादेश्छः स्यात् । अणोऽपवादः ॥ कटनगरीयम् । कटघोषीयम् । कटपल्व- लीयम् ॥ राज्ञः क च ।४।२।१४० ॥ वृद्धत्वाच्छे सिद्धे तत्संनियोगेन कादेशमात्रं विधीयते । राजकीयम् ॥ वृद्धात्केकान्तखोपधात् । ४।२।१४१ ॥ अक इक एतदन्तात्खोपधाच्च

A कच्छ, सिन्धु, वर्णु, गन्धार, मधुमत्, कम्बोज, काश्मीर, साल्व, कुरु, अनुषण्ड, द्वीप, अनूप, अजवाह, विज्ञापक, कङ्कतुर, रङ्कु । इति कच्छादिः ॥ B गह, अन्तःस्थ, सम, विषम, मध्य, मध्यंदिन चरणे, उत्तम, अङ्ग, वङ्ग, मगध, पूर्वपक्ष, अपरपक्ष, अधमशाख, उत्तमशाख, एकशाख, समानशाख, एकग्राम, समानग्राम, एकवृक्ष, एकपलाश, इष्वग्र, इष्वनीक, अवस्कन्दन, कामप्रस्थ, खाडायन, काटेरणि, लावेरणि, सौमित्रि, शैशिरि, आसुत, दैवशर्मि, श्रौती, आर्हिसि, आमित्रि, व्याडि, वैजि, आध्याश्वि, आनुशंसि, शौङ्गि, आमिशर्मि, भौजि, वाराटकी, बाल्मीकि, क्षैमवृद्धि, आश्वत्थि, औगाहमानि, ऐकबिन्दवी, दन्ताग्र, हंस, तन्वग्र, उत्तर, अनन्तर, मुखपार्श्वतसोर्लोपः, जनपदयोः कुक्क, 'देवस्य च' 'वेणुकादिभ्यश्छण्' इति गहादिराकृतिगणः ॥ C वेणुकादिराकृतिगणो गहाद्यन्तर्गतत्वात् ॥

१ इतः पूर्वम् 'स्वस्य च' इत्यपि केनचिद् वर्धितम् । तन्मनोरमाविरुद्धमेव ॥ साकच्कस्वशब्दाद् गहा- देराकृतिगणत्वाच्छे स्वकीयम् । निरकच्कस्य तु स्वीयमिति बोध्यम् ॥

' (भ्य)? Look at: भ्य! It has 'भ' joined to 'य': भ्य! Then 'ष्ठ' = ष + ठ. So it is: "कालवाचिभ्यष्ठञ् स्यात्" !! YES! कालवाचिभ्यः + ठञ् = कालवाचिभ्यष्ठञ्! Of course! कालवाचिन् in masculine/neuter plural ablative/dative is कालवाचिभ्यः! कालवाचिभ्यः + ठञ् = कालवाचिभ्यष्ठञ्! That makes 100% sense!

Let's check line 25: तिकः । पौनःपुनिकः । कथं तर्हि 'शार्वरस्य तमसो निषिद्धये' इति कालिदासः, 'अनुदि-

• Exactly matches.

Let's check line 26: तौषसरागेति भारविः, समानकालीनं प्राक्कालीनमित्यादिं च । अपभ्रंशा एवैत इति प्रामाणिकाः ॥ Wait, look at "इत्यादिं च" vs "इत्यादि च": Is there an anusvara on 'दि'? Look at line 26: "मित्यादिं च" - there is a clear dot above 'दि'! And "अपभ्रंशा एवैत इति" vs "एवैते इति": Look at "एवैत": is it "एवैत" or "ए

( १९८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वा ठञ् स्यात्॥ नैशिकम्। नैशम्। प्रादोषिकम्। प्रादोषम्॥ श्वसस्तुट् च ।४।३।१५ ॥ श्वःशब्दाद्वञ् वा स्यात्तस्य तुडागमश्च ॥ ^Aद्वारादीनां च ।७।३।४ ॥ द्वार, स्वर, व्यल्काश, स्वस्ति, स्वर, स्फ्यकृत्, स्वादुमृदु, श्वस्, श्वन्, स्व एषां न वृद्धिरेजागमश्च ॥ शौवस्तिकम् ॥ ^Bसंधिवेलाद्यृतुनक्षत्रेभ्योऽण् । ४ । ३ । १६ ॥ संधिवेलादिभ्य ऋतुभ्यो नक्षत्रेभ्यश्च कालवृत्तिभ्योऽण् स्यात् । संधिवेलायां भवं सांधिवेलम् । ग्रैष्मम् । तैषम् । संधिवेला, संध्या, अमावास्या, त्रयोदशी, चतुर्दशी पौर्णमासी, प्रतिपत् ॥ संवत्सरात् फलपर्वणोः* ॥ सांवत्सरं फलं पर्व वा । सांवत्सरिकमन्यत् ॥ प्रावृष एण्यः ।४।३।१७॥ प्रावृषेण्यः ॥ वर्षाभ्यष्ठक् ।४।३

विभाग उत्तरार्थः॥ प्राचां ग्रामनगराणाम् ।७।३।१४ ॥ दिशः परेषां नगरवाचिनां ग्रामवाचिनामज्ञानामवयवस्य च वृद्धिः ॥ पूर्वेषुकामशम्यां भवः पूर्वेषुकामशमः। नगरे—पूर्वपा- टलिपुत्रकः॥ पूर्वाह्नापराह्नाद्र्धार्मूलप्रदोषावस्कराद्वुञ् ।४।३।२८ ॥ पूर्वाह्नकः। अपरा- ह्नकः। आर्द्रकः। मूलकः। प्रदोषकः। अवस्करकः॥ पथः पन्थ च । ४। ३। २९ ॥ पथि जातः पन्थकः॥ अमावास्याया वा ।४।३।३०॥ अमावास्यकः। आमावास्यः॥ अ च ।४।३।३१ ॥ अमावास्यः॥ सिन्ध्वपकराभ्यां कन् ।४।३।३२ ॥ सिन्धुकः कच्छाद्यणि मनुष्यवुञि च प्राप्ते॥ अपकरकः। औत्सर्गिकेऽणि प्राप्ते॥ अणञौ च । ४। ३।३३ ॥ क्रमात् स्तः॥ सैन्धवः। आपकरः॥ श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातिवि- ष्यपुनर्वसुहस्तविशाखाषाढाबहुलाल्लुक् । ४। ३। ३४ ॥ एभ्यो नक्षत्रवाचिभ्यः परस्य जातार्थप्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ लुक् तद्धितलुकि ।४।२।४९ ॥ तद्धितलुकि सत्युपसर्जनस्त्रीप्रत्ययस्य लुक् स्यात् । श्रविष्ठासु जातः श्रविष्ठः। फल्गुनः इत्यादि॥ चित्रा- रेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियामुपसंख्यानम्॥* चित्रायां जाता चित्रा। रेवती। रोहिणी। आभ्यां 'लुक् तद्धितलुकीति' लुकि कृते पिप्पल्यादेराकृतिगणत्वात्पुनर्डीष् ॥ फल्गुन्यषाढाभ्यां टानौ वक्तव्यौ॥* स्त्रियामित्येव। फल्गुनी। अषाढा॥ *श्रविष्ठाषाढाभ्यां छण्वक्तव्यः ॥ अस्त्रि- यामपि। श्राविष्ठीयः। आषाढीयः॥ जे प्रोष्ठपदानाम् ।७।३।१८ ॥ प्रोष्ठपदानामुत्तरपद- स्याचामादेरचो वृद्धिः स्याज्जातार्थे ञिति णिति किति च॥ प्रोष्ठपदासु जातः प्रोष्ठपादो माणवकः॥ जे इति किम् ? प्रोष्ठपदासु भवः प्रोष्ठपदः॥ बहुवचननिर्देशात्पर्यायोऽपि गृह्यते— भाद्रपदः॥ स्थानान्तगोशालखरशालाच्च । ४। ३। ३५ ॥ एभ्यो जातार्थप्रत्ययस्य लुक् स्यात्॥ गोस्थानः। गोशालः। खरशालः। 'विभाषासेनेति नपुंसकत्वे ह्रस्वत्वम्॥ वत्सशालाभिजिन्नक्षत्र्युक्शतभिषजो वा । ४। ३। ३६ ॥ एभ्यो जातार्थस्य लुग्वा स्यात्॥ वत्सशाले जातो वत्सशालः। वात्सशालः इत्यादि॥ जातार्थे प्रतिप्रसूतोऽण्वा *डिद्वक्तव्यः ॥ शतभिषः। शतभिषजः। शतभिषक्॥ नक्षत्रेभ्यो बहुलम् ।४।३।३७॥ जातार्थप्रत्ययस्य बहुलं लुक् स्यात्। रोहिणः। रौहिणः॥ कृतलब्धक्रीतकुशलाः । ४ । ३।३८॥ तत्रेत्येव॥ स्रुघ्ने कृतो लब्धः क्रीतः कुशलो वा सौघ्नः॥ प्रायभवः ।४।३।३९॥ तत्रेत्येव। स्रुघ्ने प्रायेण बाहुल्येन भवति सौघ्नः॥ उपजानूपकर्णोपनीवेष्ठक् । ४ । ३ । ४० ॥ औपजानुकः। औपकर्णिकः। औपनीविकः॥ संभूते ।४।३।४१॥ स्रुघ्ने संभवति सौघ्नः॥ कोशाड्डूञ् ।४।३।४२ ॥ कौशेयं वस्त्रम्॥ कालात्साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु ।४।३।४३॥ हेमन्ते साधुर्हेमन्तः प्राकारः। वसन्ते पुष्प्यन्ति वासन्त्यः कुन्दलताः। शरदि पच्यन्ते शारदाः शालयः॥ उप्ते च । ४। ३। ४४ ॥ हेमन्ते उप्यन्ते हैमन्ता यवाः॥ आश्वयुज्या वुञ् । ४।३।४५ ॥ ठञोऽपवादः॥ आश्वयुज्यामुप्ता आश्वयुजका माषाः॥ १ पूर्वेषुकामशाम्यादिः समुदायो ग्रामनामधेयम्। पूर्वपाटलिपुत्रादौ उत्तरपदमेव नगरमाहेति वृत्तिः।

). Look at 'ख' in 'कलशिर्घटः' (no). Look at 'ख' in 'प्राचां किम् ? मन्नगरमुदक्षु' (L15). In L15: "मुदक्षु" (kṣu). Look at 'मुख' in L24: 'मुख' has 'ख'. The 'ख' has a loop on the left and a 'व' on the right! Now look at character 9 in L18: it does NOT have two parts like 'ख'. It is a single rounded letter with a bar! Wait, is it 'ब' or 'व'? In 'कुरुजङ्गले भवं कौरुजङ्गलम्' (L17): 'भवं' is भ. In 'सौवर्णवालजम्' (L18): 'वा' is व with aa-matra. In 'सौवर्णवलजम्' (L18): 'व' is व! Look at character 9: it looks like 'व' or 'ब'. But wait, in many Devanagari fonts, 'ब' has a diagonal slash inside 'व': 'ब'. Here the slash might be faint or absent, making it look like 'व' or 'ब'. Wait, what about the letter before it? "कलशि" - it's clearly कलशि. Then "बस्त्य-" or "वस्त्य-": Wait, look at the letter: it has a loop. It's

अन्त:पूर्वपदाट्ठञ् । ४ । ३ । ६० ॥ अव्ययीभावादित्येव । वेश्मनि इति अन्तर्वेश्मन् तत्र भवमान्तर्वेश्मिकम् । आन्तर्गणिकम् । *अध्यात्मार्देष्ठञिष्यते * ॥ अध्यात्मं भवमाध्यात्मिकम् ॥ अनु^Bशतिकादीनां च । ७ । ३ । २० ॥ एषामुभयपदवृद्धिः स्यात् ञिति णिति किति च ॥ आधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । ऐहलौकिकम् । पारलौकिकम् । अध्यात्मादि- राकृतिगणः ॥ देविकाशिंशपादित्यवाड्दीर्घसत्रश्रेयसामात् । ७ । ३ । १ ॥ एषां पञ्चानां वृद्धिप्राप्तावादेरच आत् ञिति णिति किति च ॥ दाविकम् । देविकाकूले भवा दावि- काकूलाः शालयः । शिंशपाया विकारः शांशपञ्चमसः । 'पलाशादिभ्यो वेत्यञ् । दित्यौह इदं दात्यौहम् । दीर्घसत्रे भवं दार्घसत्रम् । श्रेयसि भवं श्रायसम् ॥ ग्रामात्पर्यनुपूर्वात् । ।४।३।६१ ॥ ठञ् स्यात् ॥ अव्ययीभावादित्येव । पारिग्रामिकः । आनुग्रामिकः ॥ जिह्वामूला- ङ्गुलेश्छः ।४।३।६२ ॥ जिह्वामूलीयम् । अङ्गुलीयम् ॥ वर्गान्ताच्च । ४ । ३।६३ ॥ कवर्गीयम् ॥ अशब्दे यत्खावन्यतरस्याम् । ४ । ३ । ६४ ॥ पक्षे पूर्वेण छः । मद्गर्यः । मद्गर्गीणः । मद्गर्गीयः ॥ अशब्दे किम् ? कवर्गीयो वर्णः ॥ कर्णललाटात्कनलङ्कारे । ।४।३।६५ ॥ कर्णिका । ललाटिका ॥ तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः । ।४।३।६६ ॥ सुपां व्याख्यानः सौपो ग्रन्थः । तैङः । कार्तः । सुप्सु भवं सौपम् ॥ बह्वचोऽन्तोदात्ताट्ठञ् । ४ । ३ । ६७ ॥ षत्वणत्वयोर्विधायकं शास्त्रं षत्वणत्वम् । तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा षात्वणत्विकः ॥ क्रतुयज्ञेभ्यश्च ।४।३।६८ ॥ सोमसाध्येषु यागे- ष्वेतौ प्रसिद्धौ । तत्रान्यतरोपादानेन सिद्धे उभयोरुपादानसामर्थ्यादसोमका अपीह गृह्यन्ते । अग्निष्टोमस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा आग्निष्टोमिकः । वाजपेयिकः । पाकयज्ञिकः । नावय- ज्ञिकः । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् । अनन्तोदात्तार्थ आरम्भः ॥ अध्यायेष्वर्षेः । । ४ । ३।६९ ॥ ऋषिशब्देभ्यो लक्षणया व्याख्येयग्रन्थवृत्तिभ्यो भवे व्याख्याने चाध्याये ठञ् स्यात् ॥ वसिष्ठेन दृष्टो मन्त्रो वसिष्ठस्तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा वासिष्ठिकोऽध्यायः ॥ अध्यायेषु किम् ? वासिष्ठी ऋक् ॥ पौरोडाशपुरोडाशात्ष्ठन् ।४।३।७० ॥ पुरोडाश- सहचरितो मन्त्रः पुरोडाशः स एव पौरोडाशः ततः ष्ठन् ॥ पौरोडाशिकः । पुरोडाशिकः ॥ छन्दसो यदणौ ।४ । ३ । ७१ ॥ छन्दस्यः छान्दसः ॥ व्यञ्ब्राह्मणकर्मथमाध्वर- पुरश्चरणनामारख्याताट्ठक् ।४।३।७२ ॥ द्व्यच्, ऐष्टिकः । पाशुकः । ऋतु, चातुर्होत्रुकः । ब्राह्मणिकः । आर्चिकः । इत्यादि ॥ ^Cअणृगयनादिभ्यः । ४ । ३ । ७३ ॥ ठञादेरप- A अध्यात्म, अधिदेव, अधिभूत, इहलोक, परलोक । इत्यध्यात्मादिराकृतिगणः । B अनुशतिक, अनुहोड, अनुसंवदण, अनुसंवत्सर, अङ्गारवेणु, असिहत्य, अस्यहत्य, अस्यहेति, वध्योग, पुष्करसद्, अनु- हरत, कुरुकरत, कुरुपञ्चाल, उदकुद्ध, इहलोक, परलोक, सर्वलोक, सर्वपुरुष, सर्वभूमि, प्रयोग, परस्त्री, राजपुष्पात् व्यञ्जि, सूत्रनड । आकृतिगणोऽयम् । तेन-अधिगम, अधिभूत, अधिदेव, चतुर्विद्या, इत्यादिः । इत्यनुशतिकादिः ॥ C ऋगयन, पदव्याख्यान, छन्दोमान, छन्दोभाषा, छन्दोविचिति, न्याय, पुनरुक्त, निरुक्त, व्याकरण, निगम, वास्तुविद्या, क्षत्रविद्या, अङ्गविद्या, विद्या, उत्पात, उत्पाद, उद्धाव, संवत्सर, उपनिषद्, मुहूर्त, निमित्त, शिक्षा, भिक्षा, । इत्यृगयनादिः ॥ १३-२

of the 'द': there is a small downward tick to the left? Wait, if it's 'ह्द्र', that would be h + d + r. Wait, let's look at line 25: "ह्रदोलः पर्वतोऽभिजनो येषामायुधजीविनां ते ह्रदोलीयाः ॥" Wait, in Panini 4.3.91: काशिका: "ह्रदोलो नाम पर्वतः सोऽभिजनो येषामायुधजीविनां ते ह्रदोलीयाः।" In Balamanorama / Tattvabodhini: "ह्रदोलः पर्वतः । तस्मात् छः । ह्रदोलीयाः ।" So the word in classical grammar is universally ह्रदोलः (or sometimes written ह्रदोलो). Why does the font look like that? In Nirnaya Sagar Press, the ligature for 'ह्र' is 'ह' with a slant, but sometimes 'ह्द' was confused or used. But wait, look at 'ह्र': is that 'ह्द'? Wait, look at 'ह्र' in 'ह्रद': in Sanskrit 'ह्रद' (lake) is often written with 'ह' + 'र' (ह्रद), but printers sometimes mistakenly compose it as 'ह्द' or 'ह्र'. Let's transcribe it as ह्रदोलः (or ह्द्रोलः). ह्रदोलः is the

ञ्यः । ४।३।९२ ॥ शण्डिकोऽभिजनोऽस्य शाण्डिक्यः ॥ $^A$सिन्धुतक्ष$^B$शिलादिभ्योऽ- णञौ । ४।३।९३ ॥ सिन्ध्वादिभ्योऽण् तक्षशिलादिभ्योऽञ् स्यादुक्तेऽर्थे । सैन्धवः । तक्ष- शिला नगरी अभिजनोऽस्य ताक्षशिलः ॥ तूदीशलातुरवर्मतीकूचवाराड्ढक्छण्ढञ्यकः । ४।३।९४ ॥ तूदी अभिजनोऽस्य तौदेयः । शालातुरीयः । वार्मतेयः । कौचवार्यः ॥ भक्तिः । ४।३।९५ ॥ सोऽस्येत्यनुवर्तते । भज्यते सेव्यते इति भक्तिः । स्रुघ्नो भक्तिरस्य स्रौघ्नः ॥ अचित्ताददेशकालाट्ठक् । ४।३।९६ ॥ अपूपा भक्तिरस्य आपूपिकः । पाय- सिकः ॥ अचित्तात्किम् ? दैवदत्तः ॥ अदेशात्किम् ? स्रौघ्नः ॥ अकालात्किम् ? ग्रैष्मः ॥ महाराजाट्ठञ् । ४।३।९७ ॥ माहाराजिकः ॥ वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् । ४।३।९८ ॥ वासुदेवकः । अर्जुनकः ॥ गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं वुञ् । ४।३।९९ ॥ अणोऽपवादः । परत्वाद्वृद्धाच्छं बाधते ॥ ग्लुचुकायनिर्भक्तिरस्य ग्लौचुकायनकः । नाकुलकः । बहुलग्रहणा- न्नेह-पाणिनो भक्तिरस्य पाणिनीयः ॥ जनपदिनां जनपदवत्सर्वं जनपदेन समानशब्दा- नां बहुवचने । ४।३।१०० ॥ जनपदस्वामिवाचिनां बहुवचने जनपदवाचिना समानश्रुतीनां जनपदवत्सर्वं स्यात्प्रत्ययः प्रकृतिश्च ॥ 'जनपदतदवध्योश्चेति प्रकरणे ये प्रत्यया उक्तास्तेऽत्रा- तिदिश्यन्ते । अङ्गा जनपदो भक्तिरस्याङ्गकः । अङ्गाः क्षत्रिया भक्तिरस्याङ्गकः ॥ जनपदिनां किम् ? पञ्चाला ब्राह्मणा भक्तिरस्य पाञ्चालः ॥ जनपदेनेति किम् ? पौरवो राजा भक्तिरस्य पौरवीयः ॥ तेन प्रोक्तम् । ४।३।१०१ ॥ पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् ॥ तित्तिरिंवरत- न्तुखण्डिकोखाच्छण् । ४।३।१०२ ॥ छन्दोब्राह्मणानीति तद्विषयता । तित्तिरिणा प्रोक्त- मधीयते तैत्तिरीयाः ॥ काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः । ४।३।१०३ ॥ काश्यपेन प्रोक्तमधीयते काश्यपिनः ॥ कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च । ४।३।१०४ ॥ कलाप्यन्ते- वासिभ्यः, हरिद्रुणा प्रोक्तमधीयते हारिद्रविणः । वैशम्पायनान्तेवासिभ्यः, आलम्बिनः ॥ पुराण- प्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु । ४।३।१०५ ॥ तृतीयान्तात्प्रोक्तार्थे णिनिः स्यात् यत्प्रोक्तं पुराण- प्रोक्ताश्चेद्ब्राह्मणकल्पास्ते भवन्ति ॥ पुराणेन चिरन्तनेन मुनिना प्रोक्ताः । भल्लु-भाल्लुविनः । शाट्यायन-शाट्यायनिनः । कल्पे-पिङ्गेन प्रोक्तः पैङ्गी कल्पः ॥ पुराणेति किम् ? याज्ञवल्क्यानि ब्राह्मणानि । आश्मरथः कल्पः। अणि 'आपत्यस्येति यलोपः ॥ $^C$शौनकादिभ्यश्छन्दसि । ४।३। A सिन्धु, वर्णु, मधुमत्, कम्बोज, साल्व, कश्मीर, गन्धार, किष्किन्धा, उरसा, दरद, गन्दिका । इति सिन्ध्वादिः ॥ B तक्षशिला, वत्सोद्धरण, कैमेंदुर, ग्रामणी, छागल, क्रोष्टुकर्ण, सिंहकर्ण, संकुचित, किंनर, काण्डधार, पर्वत, अवसाम, बर्बर, कंस । इति तक्षशिलादिः ॥ C शौनक, वाजसनेय, शार्ङ्गरव, शापेय, शाष्पेय, खाडायन, स्तम्भ, स्कन्ध, देवदर्शन, रज्जुभार, रज्जु- कण्ठ, कठशाठ, कपाय, तल, दण्ड, पुरुषांसक, अश्वपेज । इति शौनकादिः ॥ १ सर्वत्रासौ सर्वे वात्र वसतीति वासुः । बाहुलकादुण्, स चासौ देवश्च वासुदेवः तेन गोत्रक्षत्रियाख्याभा- वाद्वुनो विधानं सार्थकम् ॥ २ 'ऋण्वादिभ्य' इत्यण् ॥ कण्वादिः गर्गाद्यन्तर्गणः ॥