वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image into clean Unicode Devanagari Markdown:

( २१४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- रजतादिभ्योऽञ्' इत्यञि प्राप्ते । समूहेऽप्यणि प्राप्ते ।। 'एकाकिनोऽपि परितः पौरुषेयवृता इव' इति माघः ।। तेन कृते ग्रन्थेऽणि प्राप्ते । अग्रन्थे तु प्रासादादावप्राप्त एवेति विवेकः ।। माणवचरकाभ्यां खञ् । ५ । १ । ११ ।। माणवाय हितं माणवीनम् । चारकीणम् ।। तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ । ५।१।१२ ।। विकृतिवाचकाच्चतुर्थ्यन्तात्तदर्थायां प्रकृतौ वाच्यायां छप्रत्ययः स्यात् ।। अङ्गारेभ्य एतानि अङ्गारीयाणि काष्ठानि । प्राकारीया इष्टकाः । शङ्कव्यं दारु ।। छदिरुपधिवलेर्ढञ् ।५।१।१३ ।। छादिष्टेयानि तृणानि । बालेयास्तण्डुलाः ।। उपधिशब्दात्स्वार्थे इष्यते * ।। उपधीयत इत्युपधिः रथाङ्गं तदेव औपधेयम् ।। ऋषभो- पानहोर्ख्यः ।५।१।१४ ।। छस्यापवादः ।। आर्षभ्यो वत्सः । औपानह्यो मुञ्जः । चर्मण्य- प्ययमेव पूर्वविप्रतिषेधेन । औपानह्यं चर्म ।। चर्मणोऽञ् । ५ । १ । १५ ।। चर्मणो या विकृतिस्तद्वाचकादञ् स्यात् ।। वद्ध्र्यै इदं वार्द्धं चर्म । वारत्रं चर्म ।। तदस्य तदस्मिन् स्यादिति ।५।१।१६ ।। प्राकार आसाामिष्टकानां स्यात्प्राकारीया इष्टकाः । प्रासादीयं दारु । प्राकारोऽस्मिन् स्यात् प्राकारीयो देशः ।। इतिशब्दो लौकिकीं विवक्षामनुसारयति । तेनेह न-प्रासादो देवदत्तस्य स्यादिति ।। परिखाया ढञ् । ५।१।१७ ।। पारिखेयी भूमिः ।। इति छयतोराधिक़ारप्रकरणम् । अथ तद्धितेष्वार्हीयप्रकरणम् । प्राग्वतेष्ठञ् ।५।१।१८ ।। तेन तुल्यमिति वतिं वक्ष्यति ततः प्राक् ठञधिक्रियते ।। आर्हाद्गोपुच्छसंख्यापरिमाणाट्ठक् । ५ । १ । १९ ।। तदर्हतीत्येतदभिव्याप्य ठञ- धिकारमध्ये ठञोऽपवादष्ठगधिक्रियते गोपुच्छादीन्वर्व्जयित्वा ।। असमासे $^A$निष्का- दिभ्यः ।५।१।२० ।। 'आर्हात्' इत्येतत् 'तेन क्रीतम्' इति यावत्सप्तदशसूत्र्यामनुवर्तते । निष्कादिभ्योऽसमासे ठक् स्यादार्हीयेष्वर्थेषु ।। नैष्किकम् । समासे तु ठञ् ।। परिमाणान्तस्या- संज्ञाशाणयोः ।७।३।१७ ।। उत्तरपदवृद्धिः स्यात् ञिदादौ ।। परमनैष्किकः । अस- मासग्रहणं ज्ञापकं भवति-'इतः प्राक् तदन्तविधिरिति । तेन-सुगव्यम् । यवापूप्य- मित्यादि ।। इत ऊर्ध्वं तु संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणं प्राग्वतेरिष्यते तच्चालुकि ।। पारा- यणिकः । द्वैपारायणिकः ।। अलुकीति किम् । द्वाभ्यां शूर्पाभ्यां क्रीतं द्विशूर्पम् । द्विशूर्पेण क्रीते शूर्पादञ् मा भूत् । किं तु ठञ् । द्विशौर्पिकम् ।। अर्धात्परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा । ७ । ३।२६ ।। अर्धात्परिमाणवाचकस्योत्तरपदस्यादेरचो वृद्धिः पूर्वपदस्य तु वा ञिति णिति किति च ।। अर्धद्रोणेन क्रीतम् आर्धद्रौणिकम् । अर्धद्रौणिकम् ।। नातः परस्य । ७ । ३।२७ ।। अर्धात्परस्य परिमाणाकारस्य वृद्धिर्न पूर्वपदस्य तु वा ञिदादौ ।। अर्धप्रस्थिकम् । आर्ध- प्रस्थिकम् ।। अतः किम् ? आर्धकौडविकम् ।। तपरः किम् । अर्धखार्या भवा अर्धखारी । $^A$ निष्क, पण, पाद, माष, वाह, द्रोण, षष्टि । इति निष्कादिः ॥