वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

तनाहृत इत्त्वमिति सुधाकरः । ववाम । ववमतुः । वादित्वादेत्त्वाभ्यासलोपौ न । भागवृत्तौ तु वेमतुरित्याद्यप्युदाहृतं तद्भाष्यादाव न दृष्टम् ॥ २४ ॥ भ्रमु चलने । वा भ्राशेति श्यन्वा । भ्रम्यति । भ्रमति । भ्राम्यतीति तु दिवादेर्वक्ष्यते ॥ वा जॄभ्रमुत्रसाम् । ६।४।१२४ ॥ एषामेत्त्वाभ्यासलोपौ वा स्तः किति लिटि सेटि थलि च । भ्रेमतुः । वभ्रमतुः । अभ्रमीत् ॥ २५ ॥ क्षर संचलने । अक्षारीत् ॥ २६ ॥ अथ द्वावनुदात्तेत्तौ ॥ षह म- र्षणे । परिनिविभ्य इति षत्वम् । परिषहते । सेहे । सहिता । तीषसहति वा इट् । इडभावे ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपाः ॥ सहिवहोरोदवर्णस्य । ६।३।११२ ॥ अनयोरवर्णस्य ओत्स्याड्ढ- लोपे सति ॥ सोढः । ८।३।११५ ॥ सोढ्रूपस्य सहेः सस्य षत्वं न स्यात् ॥ परिसोढा ॥ सिवादीनां वाड्व्यवायेऽपि । ८।३।७१ ॥ परिनिविभ्यः परेषां सिवादीनां सस्य षो वा स्यादड्व्यवायेऽपि ॥ पर्य्यषहत । पर्य्यसहत ॥ १ ॥ रमु क्रीडायाम् । रेमे । रेमिषे । रन्ता । रंस्यते । रंसीष्ट । अरंस्त ॥ २ ॥ अथ कसन्ताः परस्मैपदिनः ॥ षद्ऌ विशरणगत्यवसादनेषु ॥ पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्हृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रध- मतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः । ७।३।७८ ॥ पादीनां पिबादयः स्युरि- त्संज्ञकशकारादौ प्रत्यये परे । सीदति । ससाद । सेदतुः । सेदिथ । ससत्थ । सत्ता । स- त्स्यति । ऌदित्त्वादङ् । असदत् ॥ सदिरप्रतेः ॥ निषीदति । न्यषीदत् ॥ सैदेः परस्य लिटि । ८।३।११८ ॥ सदेरभ्यासात्परस्य षत्वं न स्याल्लिटि ॥ निषसाद । निषेदतुः ॥ १ ॥ शद्ऌ शातने । विशीर्णतायामयम् । शातनं तु विषयतया निर्दिश्यते ॥ शदेः शितः । १।३।६० ॥ शिद्भाविनोऽस्मादात्मनेपदं स्यात् ॥ शीयते । शशाद । शेदतुः । शेदिथ । शशत्थ । शत्ता । अशदत् ॥ २ ॥ क्रुश आह्वाने रोदने च । क्रोशति । क्रोष्टा । श्लेः क्सः । अक्रुक्षत् ॥ ३ ॥ कुच संपर्चनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलिखनेषु । कोचति । चुकोच ॥ ४ ॥ बुध अवगमने । बोधति । बोधिता । बोधिष्यति ॥ ५ ॥ रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । रोहति । रुरोह । रुरोहिथ । रोढा । रोक्ष्यति । अरुक्षत् ॥ ६ ॥ कसं गतौ । अकासीत् । अकसीत् ॥ ७ ॥ वृत् ६ ॥ ज्वलादिगणः समाप्तः ॥ अथ गूहत्यन्ताः स्वरितेतः ॥ हिकृ

१ तद्भाष्यादाविति । "वेमुश्च केचिद्रुधिरम्" इति त्वार्षम् ॥ २ सदिखञ्जोरित्यपाणिनीयः पाठः ॥ ३ विशीर्णतायामिति । विशरणे इत्यर्थः ॥ ४ ननु शातनं विशीर्णत्वानुकूलो व्यापारः, एवं च तेनार्थकथनमसाङ्गतं सकर्मकत्वापत्तेरत आह-शातनं त्विति । विषयतयेति । विषयतात्र जनकरूपा । एवं च शातनपदवाच्यो यो व्यापारस्तज्जन्यविशरणमात्रमर्थ इति भावः ॥ ५ शदेस्सिङुत्पत्तेः पूर्वं शितो- ऽसंभवात् "शितः" इत्यस्य शिद्विषये लक्षणा तदाह-शिद्भाविन इति । शिद्विशिष्टे लक्षणायां तु शितः शवादेः सार्वधातुकाश्रयत्वेन परस्मैपदे जाते "भुक्तवन्तम्" इति न्यायेनास्य सूत्रस्य वैय्यर्थ्यापत्तिरिति भावः ॥ ६ "वृदिति" । परे तु "ज्वलितिकसन्तेभ्यः" इति सूत्रादत्र वृत्तकरणमनार्षम् । अन्यथा "ज्वलादिभ्यो णः" इत्येव सूत्रयेदित्याहुः, इति शेखरकृत् ॥