वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

करोति । अत उत्सार्वधातुके । कुरुतः । यण् । न भकुर्छुरामिति न दीर्घः । कुर्वन्ति ॥ नित्यं करोतेः । ६।४ । १०८ ॥ करोतेः प्रत्ययोकारस्य नित्यं लोपः स्यान्म्वोः परयोः ॥ कुर्वः । कुर्मः । चकर्ष । चक्रतुः । चक्रुषे । कर्ता । करिष्यति ॥ ये च । ६ । ४ । १०९ ॥ कृञ् उ- लोपः स्याद्यादौ प्रत्यये परे ॥ कुर्यात् । आशिषि । क्रियात् । कृषीष्ट । अकार्षीत् । 'तनादिभ्य इति लुकोऽभावे 'ह्रस्वादनङ्गादिति सिचो लोपः । अकृत । अकृथाः ॥ संपरिभ्यां करोतौ भूषणे ।६।१।१३७ ॥ समवाये च । ६ । १।१३८ ॥ संपरिपूर्र्वस्य करोतेः सुट् स्याद्भू- षणे संघाते चार्थे । संस्करोति । अलङ्करोतीत्यर्थः । संस्कुर्वन्ति । सङ्घीभवन्तीत्यर्थः । संपूर्वस्य क्वचिदभूषणेऽपि सुट् । संस्कृतं भक्षा इति ज्ञापकात् । परिनिविभ्य इति षः । परिष्करोति ॥ सिवादीनां वा ॥ पर्यष्कार्षीत् । पर्यस्कार्षीत् ॥ उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु च ।६।१।१३९ ॥ उपात्कृञः सुट् स्यादेष्वर्थेषु चात्प्रागुक्तयोरर्थयोः ॥ प्रतियत्नो गुणाधानम् । विकृतमेव वैकृतं विकारः । वाक्यस्याध्याहार आकाङ्क्षितैकदेशपूरणम् । उपस्कृता कन्या । अलङ्कृतेत्यर्थः । उपस्कृता ब्राह्मणाः । समुदिता इत्यर्थः । एधो दकस्योपस्कुरुते । गुणाधानं करोतीत्यर्थः । उपस्कृतं भङ्क्ते । विकृतमित्यर्थः । उपस्कृतं ब्रूते । वाक्याध्याहारेण ब्रूत इत्यर्थः ॥ सुट्कात्पूर्वः ।६।१।१३५ ॥ "अडभ्यासव्यवायेऽपीत्युक्तम् । संचस्कार । कात्पूर्व इत्यादि भाष्ये प्रत्याख्यातम् । तथा हि । पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते । अन्तरङ्गत्वात्सुट् । ततो द्वित्वम् । एवं च 'ऋतश्च संयोगादेर्गुणः' । संचस्करतुः ॥ 'कृतृभृ' इति सूत्रे 'ऋतो भार- द्वाजस्येति सूत्रे च 'कृञोऽसुट् इति वक्तव्यम् * ॥' तेन ससुट्कात्परस्येट् । संचस्कारिथ । १ “नित्यं करोतेः” । आरम्भसामर्थ्यान्नित्यत्वे लब्धे नित्यग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥ २ समवाये चेति । समवायः सम्बन्धः, समूहश्च ॥ ३ सुट् कात् पूर्व इति । अत्र “सुट् कात् पूर्वः” इति सूत्रम् । “अडभ्यासव्यवायेऽपि" इति वार्तिकम् । अभ्यासस्यानर्थकत्वेन उत्तरखण्डस्यैवार्थवत्तया करोतित्वेन च तस्य समोऽभ्यासेन व्यवधानाद्, अङ्विषये विकरणान्तभक्ततया ऽटस्तेन व्यवधानात् सुटोऽप्राप्तौ “अड- भ्यासव्यवायेऽपि” इत्यारब्धम् । “अडभ्यासव्यवायेऽपि सुड् भवति, स च कात्पूर्वः” इत्यर्थः । भाष्यकृता तु “अडभ्यासव्यवायेऽपि” इति प्रत्याख्यातम्, तथा हि-“अत्र कात् पूर्वग्रहणं कालावधारणार्थम्, तदा सुड् भवति यदा कृतः कात् पूर्वो भवति” इति । तेनान्तरङ्गमपि द्वित्वादिकं बाधित्वा पूर्वं सुट् इति तस्यानावश्यकत्वात् ॥ ४ “कात् पूर्वः” इत्यपि प्रत्याख्यातमित्याह-पूर्वं धातुरिति । “उपसर्गेण” इत्यस्य “तदर्थेन” इत्यर्थः । अत एव “अनुभूयते” इति कर्मणि लकारः । एवं च-अन्तरङ्गतरार्थकोपसर्गनिमित्तकत्वा- दङ्गाद्वित्वाद्यपेक्षया सुडन्तरङ्ग इत्याशयः ॥ “सुट्” इत्यंशस्तु “सम्परिभ्याम्-” इत्यत्रैव पाठ्य इति तदाशयः । ५ ऋतश्च संयोगादेरिति । ननु द्वित्वे समुदायस्यैवाङ्गत्त्वेन संयोगादित्वं दुरुपपादनम्, नित्यत्वेन गुणात् पूर्वं “शर्पूर्वाः खयः” इत्यस्य प्रवृत्तेरिति चेन्न, प्रत्ययोत्पत्तिवेलायां संयोगादित्वस्य विवक्षणेनादोषात् । अत एव “सखरतुः” इत्यादिसिद्धिः । सूत्रं च सार्थकम् । सुट् तु सम्परिभ्यां परत्वयोग्यस्य सुड्विधानात् प्रत्ययोत्पत्तेः पूर्वमेव ।