वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ३५८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

द्रव्यमर्जयति ॥ १४ ॥ घुषिर् विशब्दने ॥ घोषयति । ‘घुषिरविशब्दने,’ इति सूत्रेऽविश- ब्दन इति निषेधालिङ्गादनित्योऽस्य णिच् । घोषति । इरित्त्वादङ् । अघुपत् । अवोषीत् । ण्यन्तस्य तु अनूघुपत् ॥ १५ ॥ आङः क्रन्द् सातत्ये । भौवादिकः क्रन्दधातुराह्वनाद्यर्थे उक्तः स एवाङ्पूर्वो णिचं लभते सातत्ये । आक्रन्दयति । अन्ये तु ‘आङ्पूर्वो घुषिः क्रन्दसातत्ये इत्याहुः । आघोषयति ॥ १६ ॥ लस शिल्पयोगे ॥ १७ ॥ तसि भूष अलङ्करणे ॥ अवतंसयति । अवतंसति । भूषयति ॥ १९ ॥ मोक्ष असने । मोक्षयति ॥ २० ॥ अर्ह पूजा- याम् ॥ २१ ॥ ज्ञा नियोगे । आज्ञापयति ॥ २२ ॥ भज विश्राणने ॥ २३ ॥ श्लुथु प्रहसने । अशशॢथत् । अशीश्रथत् ॥ २४ ॥ यत निकारोपस्कारयोः ॥ २५ ॥ रक लग आस्वादने ॥ रव इत्येके । रगेत्यन्ये ॥ २९ ॥ अञ्चु विशेषणे । अञ्चयति । उदित्त्व- मिड्विकल्पार्थम् । अत एव विभाजितो णिच् । अञ्चति । एवं श्लुथुजसुप्रभृतीनामपि बोध्यम् ॥ ३० ॥ लिगि चित्रीकरणे । लिङ्गयति । लिङ्गति ॥ ३१ ॥ मुदृ संसर्गे ॥ मोदयति सक्तून् घृतेन ॥ ३२ ॥ त्रस धारणे । ग्रहण इत्येके । वारण इत्यन्ये ॥ ३३ ॥ उध्रस उञ्छे ॥ उकारो धात्ववयव इत्येके । नेत्यन्ये । त्रासयति । त्रसति । उध्रासयति ॥ ३५ ॥ मुच प्रमोचने मोदने च ॥ ३६ ॥ वस स्नेहच्छेददापहरणेपु ॥ ३७ ॥ चर संशये ॥ ३८ ॥ च्यु सहने । हसने चेत्येके । च्यावयति ॥ च्युसेत्येके । च्योसयति ॥ ४० ॥ भुवो- ऽवकल्कने । अवकल्कनं मिश्रीकरणमित्येके । चिन्तनमित्यन्ये । भावयति ॥ ४१ ॥ कृ- पेक्ष । कल्पयति ॥ ४२ ॥ आ स्वदः सकर्मकात् ॥ स्वदिमभिव्याप्य संभवत्कर्मभ्य एव णिच् । ग्रस ग्रहणे । ग्रासयति फलम् ॥ १ ॥ पुष धारणे । पोषयत्याभरणम् ॥ २ ॥ दल विदारणे । दालयति ॥ ३ ॥ पट पुट लुट तुजि मिजि पिजि लुजि भजि लघि त्रसि पिसि कुसि दशि कुशि घट घटि बृहि बर्ह बल्ह गुप धूप विच्छ चीव पुथ लोक लोच णद् कुप तर्क वृतु वृधु भाषार्थाः ॥ पाटयति । पोटयति । लोटयति । तुञ्जयति । तुञ्जति । एवं परेषाम् । घाटयति । घण्टयति ॥ नाग्लो- पिशास्वृदिताम् ।७।४।२ ॥ णिच्यग्लोपिनः शास्तेर्ऋदितां च उपधाया ह्रस्वो न स्याच्चङ्परे णौ । अलुलोकतू । अलुलोचत् । वर्तयति । वर्धयति । उदित्त्वाद्वर्तति । वर्धति ॥ ॥ ३४ ॥ रट लजि अजि दसि भृशि रुशि शीक नट पुटि जिवि रधि लधि अहि रहि महि च ॥ ४९ ॥ लडि तड नल च ॥ ५२ ॥ पूरी आप्यायने ॥

---

१ घुषिर् विशब्दने इति । विशब्दनेऽर्थे घुषिरिति चुरादौ द्रष्टव्यः ॥ २ निषेधालि- ङ्गादिति । अस्माणिचो नित्यत्वेऽस्मात् परा निष्ठा नास्तीति स प्रतिषेधो व्यर्थः स्यादिति भावः । न च भ्वादिपठिताद् यदा निष्ठा तदा तद्व्यावृत्त्यर्थे तदस्त्विति वाच्यम्, भ्वादौ “घुषिरविशब्दने” इत्युक्तत्वेन तस्य विशब्दने वृत्त्यभावात् । न च चुरादिण्यन्तात्क्विपि णिलोपे तत आचारे क्विपि निष्ठायां संभवोऽस्तीति वाच्यम्, हलन्तेभ्य आचारे क्विपोऽभावात् । णिलोपस्य स्थानिवत्त्वाच्च । “क्कौ लुप्तम्-” इति तुसार्वत्रि- कम् । एवमिदित्वकरणमपि णिचः पाक्षिकत्वे ज्ञापकं बोध्यम् ॥