वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

सत्यम् । कर्मत्वकर्तृत्वभावस्थाभेदोपाधिकं तत्समानाधिकरणक्रियाया भेदमाश्रित्य तुल्यत्वव्यवहारः । कर्मणेति किम् । करणाधिकरणाभ्यां तुल्यक्रिये पूर्वोक्ते साध्वसिरित्यादौ मा भूत् । किंचै । कर्तृस्थक्रियेभ्यो मा भूत् । गच्छति ग्रामः । आरोहति हस्ति । 'अधिगच्छति शास्त्रार्थः स्म- रति श्रद्दधाति च' ॥ यत्र कर्मणि क्रियाकृतो विशेषो दृश्यते यथा पाकेषु तण्डुलेषु यथा वा छिन्नेषु काष्ठेषु । तत्र कर्मस्था क्रिया नेतरत्र । न हि पकापकतण्डुलेष्विव गतागतग्रामेषु वैलक्षण्यमुपलभ्यते ॥ करोतिरुत्पादनार्थः । उत्पत्तिश्च कर्मस्था । तेन कारिष्यते घट इत्यादि । यत्नार्थत्वे तु नैतत्सिध्येत् । ज्ञानेच्छादिवद्यत्नस्य कर्तृस्थत्वात् ॥ एतेन 'अनुव्यवस्यमानेऽर्थे इति व्याख्यातम् । कर्तृस्थत्वेन यगभावाच्छ्यनि कृते ओलोपे च रूपसिद्धेः । ताच्छी- ल्यादयं चानश्, न त्वात्मनेपदम् ॥ सकर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥ अन्योन्यं स्पृ- शततः । अजा ग्रामं नयति ॥ दुहिपच्योर्बहुलं सकर्मकयोरिति वाच्यम् * ॥ न दुहस्नुन्नमां १ भेदमाश्रित्येति । "नीलघटाद् भिन्नः पीतघटः" इत्यत्रेव विशेषणभेदाद् भिन्नत्वम् । तेन कर्तृत्वसमानाधिकरणातः कर्मत्वसमानाधिकरणा क्रिया भिन्नैवेति भावः ॥ तुल्यत्वव्यवहार इति । ननु "पचत्योदनं देवदत्त" इत्यत्रौदनकर्मणो "राध्यत्योदन" इत्यत्र कर्तृत्वेन कर्मवद्भावः कुतो नेति चेदत्र प्रत्यासत्त्या समानधातौ कर्मस्थक्रिया तुल्यत्वक्रियात्वाश्रयणादिति दिक् ॥ २ कर्मणेति किमिति । अयं भावः-"कर्मणा" इति सत्त्वे सामर्थ्याद् दृश्यमानकर्मनिष्ठविशेषप्रयोजककर्मस्थक्रियाया ग्रहणात् "साध्वसिः" इत्यादौ न दोषः, तदभावे असिस्थाल्योर्व्यापारसत्त्वेन क्रियया तुल्यक्रियत्वम- क्षतमेवेति ॥ ३ ननु "धातोरेकाच" इत्यतो "धातोः" इत्यनुवर्त्य "धातोर्वाच्यया क्रियया तुल्यक्रियः" इत्यर्थे करणत्वाद्यवस्थायामसिस्थाल्योर्व्यापारसत्त्वेऽपि धातुवाच्याभावान्न दोष इत्यत आह-किञ्चेति ॥ गच्छति ग्राम इति । गम्यमानग्रामादिकर्मनिष्ठविशेषप्रयोजककर्मस्थक्रियाया अभावात् कर्तृस्थक्रियत्वमिति- भावः ॥ ४ अधिगच्छतीत्यादि । श्लोकस्योत्तरार्धे तु-"यत्कृपावशतस्तस्मै नमोऽस्तु गुरवे सदा" इति ॥ ५ ननु पच्यादीनां गम्यादीनां च फलाभिधायित्वे फलस्य च कर्मनिष्ठत्वे तुल्ये कथं कर्मवद्भावप्रवृत्त्यप्रवृत्ति- व्यवस्था तत्राह-यत्र कर्मणीति । उक्तं च हरिणा-"विशेषदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता । क्रिया- व्यवस्था त्वन्येषां शब्दैरेव प्रकल्पिता" इति ॥ ६ ज्ञानेच्छयोरिव यत्नस्यापि कर्तृस्थत्वात् तद्वाचिनः करोतेरपि कर्ता कर्मवत् न स्यादित्याशङ्क्य करोतेर्यत्नार्थत्वमेव नास्तीत्याह-करोतिरिति । उत्पादनार्थ इति । उत्पत्त्यनुकूलव्यापारार्थ इत्यर्थः ॥ ७ एतेनेति । ज्ञानस्य कर्तृस्थत्वेन ॥ ८ नत्वात्मनेपद- मिति । शानजित्यर्थः । यगात्मनेपदयोस्तु "अनुव्यवसीयमाने" ति स्यादिति भावः ॥ ९ सकर्म- काणां प्रतिषेध इति । सौकर्यविवक्षाया अभावेऽपि प्राप्तकर्मवद्भावनिषेधार्थमिदम् । तेन "पच्यते ओदन" इत्यादौ न दोषः ॥ अन्योऽन्यं स्पृशत इति । शब्दभेदेन कर्तृत्वकर्मत्वसत्त्वादेकस्मिन् कर्तरि यैव संयोगानुकूलक्रिया सैवाऽपरस्मिन् कर्तरिति कर्मस्थक्रियया तुल्यक्रियत्वमक्षतमेव । आश्रयभेदाद् भेदेन वा तुल्यत्वम् । नच स्पर्शस्य कर्तृस्थत्वात् कथमस्य प्रवृत्तिरिति वाच्यम्, अन्योऽन्यसंयोगप्रयुक्तहर्षादिजनि- तरोमाञ्चादेर्विशेषस्य कर्मनिष्ठत्वात् ॥ अजामिति । अत्र कर्मणि गमनानुकूलव्यापाररूपेणाऽजानिष्ठफलेन, नेतृव्यापारेण वा, विशेषादर्शनेन कर्मस्थक्रियत्वाभावाद्विदं चिन्त्यमिति केचित् ॥ ग्रामसंयोगस्तु न तथा, "ग्रामं गच्छति" इत्यादौ ग्रामेऽपि पुरुषसंयोगरूपविशेषदर्शनाद् गम्यर्थस्यापि कर्मस्थत्वापत्तेः ॥ १० दुहिपच्योरिति । अनयोर्द्विकर्मकतयैकस्य कर्मणः कर्तृत्वेऽप्यपरेण सकर्मकत्वात्प्राप्ते वचनम् ॥ गौः पय इति । गौः पयस्त्यजतीत्यर्थः । अप्रधानगोरुपकर्मण एव तथा विवक्षा नान्यस्येति भावः ॥