वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ४२८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

ष्कर्मण्युपपदे कः स्यादाणोऽपवादः ॥ सर्वप्रदः । पथिप्रज्ञः । अनुपसर्ग इत्युक्तेः प्रादन्यस्मिन्सति न कः । गोसंप्रदायः ॥ शमि ख्यः । ३ । २ । ७ ॥ गोसंख्यः ॥ गापोष्टक् । ३ । २ । ८ ॥ अनुपसृष्टाभ्यामाभ्यां टक् स्यात्कर्मण्युपपदे ॥ सामगः । सामगी । उपसर्गे तु सामसञ्ज्ञायः ॥ पिवतेः सुराशीध्वोरिति वाच्यम् * ॥ सुरापी । शीधूपी । अन्यत्र क्षीरपा ब्राह्मणी । सुरां पाति रक्षतीति सुरापा ॥ हरतेरनुद्यमनेऽच् । ३ । २ । ९ ॥ अंशहरः । अनुद्यमने किम् ? भारहारः ॥ शक्तिलाङ्गलाङ्कुशतोमरयष्टिवटघटीधनुष्षु ग्रहेरुपसंख्यानम् * ॥ शक्ति- ग्रहः । लाङ्गलग्रहः ॥ सूत्रे च धार्येऽर्थे * ॥ सूत्रग्रहः । यस्तु सूत्रं केवलमुपादत्ते न तु धार- यति तत्राणेव । सूत्रग्राहः ॥ वयसि च । ३ । २ । १० ॥ उद्यमनार्थं सूत्रम् । कवचहरः कुमारः ॥ आङि ताच्छील्ये । ३ । २ । ११ ॥ पुष्पाण्याहरति तच्छीलः पुष्पाहरः । ताच्छील्ये किम् ? भाराहारः ॥ अर्हः । ३ । २ । १२ ॥ अर्हेरच् स्यात्कर्मण्युपपदे ॥ आणो- ऽपवादः । पूजार्हा ब्राह्मणी ॥ स्तम्बकर्णयो रमिजपोः । ३ । २ । १३ ॥ हस्तिसूचकयो- रिति वक्तव्यम् * ॥ स्तम्बे रमते स्तम्बेरमो हस्ती । तत्पुरुषे कृतीति हलदन्तादिति वा डेर- लुक् । कर्णेजपः सूचकः ॥ शमि धातोः संज्ञायाम् । ३ । २ । १४ ॥ शम्भवः शम्वदः । पुनर्धातुग्रहणं बाधकविषयेऽपि प्रवृत्त्यर्थम् । कृञो हेत्वादिषु टो मा भूत् । शङ्करा नाम परिव्रा- जिका तच्छीला ॥ अधिकरणे शेतेः । ३ । २ । १५ ॥ खे शेते खशयः ॥ पार्श्वादिषूप- संख्यानम् * ॥ पार्श्वाभ्यां शेते पार्श्वशयः । पृष्ठशयः । उदरेण शेते उदरशयः ॥ उत्तानादिषु कर्तृषु * ॥ उत्तानः शेते उत्तानशयः । अवमूर्धशयः । अवनतो मूर्धा यस्य स अवमूर्धा । अधोमुखः शेते इत्यर्थः ॥ गिरौ डश्छन्दसि * ॥ गिरौ शेते गिरिशः ॥ कथं तर्हि गिरिश- मुपपचारं प्रत्यहं सा सुकेशीति ? गिरिरस्यास्तीति विग्रहे लोमादित्वाच्छः ॥ चरेष्टः।३।२।१६॥ अधिकरणे उपपदे ॥ कुरुचरः । कुरुचरी ॥ भिक्षासेनादायेषु च । ३ । २ । १७ ॥ भिक्षां चरतीति भिक्षाचरः । सेनाचरः । आदायेति ल्यबन्तम् । आदायचरः । कथं 'प्रेक्ष्य स्थितां सहचरीमिति ? पचादिषु चरडिति पाठात् ॥ पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्तेः । ३ । २ । १८ ॥ पुर- स्सरः । अग्रतस्सरः । अग्रमग्रेणाग्रे वा सरतीत्यग्रेसरः । सूत्रेऽग्रे इति एदन्तत्वमपि निपात्यते । कथं तर्हि 'यूथं तदग्रसरगर्वितकृष्णसारमिति । बाहुलकादिति हरदत्तः ॥ पूर्वे कर्तरि। ३।२।१९ कर्तृवाचिनि पूर्वशब्दे उपपदे सर्तेष्टः स्यात् ॥ पूर्वः सरतीति पूर्वसरः । कर्तरि किम् ? पूर्वं देशं सरतीति पूर्वसारः ॥ कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु । ३ । २ । २० ॥ एषु द्योत्येषु १ इत्युक्तेरिति । अनुवृत्तेरित्यर्थः ॥ २ शक्तिलाङ्गलेति । उद्यमनार्थं वचनम् ॥ ३ सूत्रे चेति । धार्यार्थे गम्यमाने सति सूत्रशब्द उपपदे इत्यर्थः ॥ ४ टो मा भूदिति । परत्वादिति भावः ॥ ५ उत्तानादिष्विति । कर्तृभूतेषु उत्तानादिषूपपदेष्वित्यर्थः ॥ ६ आदायचर इति । गृहीत्वा गच्छती- त्यर्थः । सेनाचर इत्यस्य सेनायां भ्रमतीत्यर्थः ॥ ७ हरदत्त इति । अत्रारुचिः-“अग्रेसर” इत्यस्यालुका सिद्ध्या एदन्तत्वनिपातने न मानम् । पूर्वनिपातस्तु बहुशो व्यभिचरित इति ॥ ८ कृञो हेत्विति । हेतुः कारणमात्रम् । आनुलोम्यमाराध्यचित्तानुवर्तनम् ॥