वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

करोतेष्टः स्यात् ॥ ‘ अतः कृकमीति सः । यशस्करी विद्या ॥ श्राद्धंकरः । वचनकरः ॥ दिवा- विभाविशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिवहुनान्दींकिलिपिलिविबलिभक्तिकर्तृचित्रक्षेत्र- संख्याजंघाबाह्वहर्यत्तद्धनुरुरुषु । ३ । २ । २१ ॥ एषु कृञष्टः स्यात् अहेत्वादावपि ॥ १ ताच्छील्य उदाहरणमाह-श्राद्धकर इति । अत्रायं निष्कर्षः । “ श्राद्धमिति शब्दो वाचको यस्य तत्कर्म श्राद्धशब्दम् ” इति मदनपारिजातः । मनुसम्मतमापस्तम्बीयवचनमपि पूर्वोक्तेऽर्थे मानम् । यथा- “ अथैतन्मनुः श्राद्धशब्दं कर्म प्रोवाच प्रजा निःश्रेयसार्थे तत्र पितरो देवता ब्राह्मणस्त्वाहवनीयार्थे मासि मासि कार्यमपरपक्षस्यापराह्लः श्रेयान् ” इति । यद्यपि श्रद्धापूर्वकस्य यावत्कर्मण एव श्राद्धशब्देन भवति बोधस्तथापि “ अकालमृत्यु-” रितिपदवत् श्राद्धशब्दं पारिभाषिकं मत्वा शास्त्रीयपितृकृत्यमेव श्राद्धशब्द वाच्यम् । यथा “ अकालमृत्यु ” रितिपदस्य विना कालं मरणमिति नार्थः “ स जातो यावदायुषं जीवति” इति श्रुतिमूलकेन “नाकाले म्रियते जन्तुः प्राप्ते काले न जीवति” इति वचनेन विरो- धात् । किंतु पशु-पक्षि-मकर-मृग-शृङ्गि-दंष्ट्रि-नखि-पतन-अनशन-वज्र-अग्नि-विष-बन्धन-जल-शर-प्रभृतिजन्यं यन्मरणं तदेव अकालमृत्युशब्दाभिधेयम्, तथैव श्रद्धायुक्तस्य कर्ममात्रस्य श्राद्धेति नाम नास्ति किं तु पितृ- कृत्यस्यैवेति तात्पर्यम् ॥ अत एव कोशकारेणापि-“श्राद्धं तत्कर्मशास्त्रतः” इति कथितम् । ब्रह्मपुराणेऽपि- “देशे काले च पात्रे च श्रद्धया विधिना च यत्, पितृनुद्दिश्य विप्रेभ्यो दत्तं श्राद्धमुदाहृ- तम्” इति वाक्येन पितृकृत्यस्यैव श्राद्धाभिधेयत्वं कथितम् । “कर्मणा पितृलोकः” (बृहदारण्यक) “दक्षिणाप्रवणो वै पितृलोकः” इत्यादिश्रुतिभ्यः स्पष्टमेव स्वतन्त्रः पितृलोकः प्रतीयते । यस्य अर्यमप्रभृतयः सन्त्यधिष्ठातारः पितृदेवाः । अधिकमन्यत्र ॥ अधुना पुराणेषु श्राद्धविषयकशङ्कापरवाक्यानि लिख्यन्ते-यथा-“कथं कव्यानि दत्तानि हव्यानि च जनैरिह । गच्छन्ति पितृलोकं वा प्रापकः कोऽत्र गद्यते ॥” (पाद्म मात्स्य) ॥ “तृप्तये जायते पुंसो भुक्तमन्येन चेत्ततः । दद्यात् श्राद्धं श्रद्धयाऽन्नं न वहेयुः प्रवासिनः ॥” (वि० पु०) ॥ “मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धमा- प्यायते ततः । निर्वाणस्य प्रदीपस्य तैलं संवर्द्धयेच्छिखाम्” (स्कान्द) ॥ “किमर्थं क्रियते श्राद्धममावास्यादिषु द्विजैः । मृताश्च पुरुषा विप्र स्वकर्मजनितां गतिम् । गच्छन्ति ते कथं तस्य सुतस्याश्रममाययुः ॥” (स्कान्दनागरखण्ड) इति ॥ इदानीं पूर्वोक्ताक्षेपपरिहारपरवाक्यानि लिख्यन्ते यथा-“नामगोत्रं तु पितॄणां प्रापकं हव्यकव्ययोः । श्राद्धस्य मन्त्रास्तद्वच्च उपल- भ्यानि भक्तितः ॥” (मात्स्य पाद्म) ॥ “एते श्राद्धं सदा भुक्त्वा पितॄन् सन्तर्पयन्त्युत । यत्र क्वचन धर्मज्ञा वर्तमानान् हि योगतः ॥” (विष्णुधर्मोत्तर) इति अत्रैकोत्पद्यते क्षुद्रा शङ्का, सा यथा- मृतपुरुषाणां पुण्यपापरूपकर्मवैचित्र्याद् भिन्नासु भिन्नासु योनिषु गमनेन पशुपक्ष्यादियोनिषु प्राप्ता मृतपुरुषा मनुष्यभोजनेन कथं नाम तृप्तिं लभेरन्, यतः-यो यस्यां जातावुत्पन्नः स तज्जातीयभोगेनैव लभते तृप्तिमिति प्रसिद्धेः । अस्याः समाधानमाह देवलो मुनिः-“देवो यदि पिता जातः शुभकर्मानुरोधतः, तस्यान्न- ममूर्तं भूत्वा देवत्वेऽप्यनुगच्छति । गान्धर्वे भोग्यरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत् । श्राद्धान्नं वायुरूपेण नागत्वेऽप्यनुगच्छति । पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथाऽऽमिषम् । दानवत्वे तथा मांसं प्रेतत्वे रुधिरोदकम् । मनुष्यत्वेऽन्नपानादिनानाभोगरसो भवेत् ” इति ॥ अनेनैवाभिप्रायेण तृतीयाध्याये मनुनापि “निमन्त्रितान् हि पितर उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् । वायुवच्चानुगच्छन्ति तथाऽऽसीनानुपासते” ( श्लो० १८४) इति श्लोकेन निमन्त्रितब्राह्मणानां शरीरेऽदृश्यवायुरूपेण पितॄणां प्रवेशोऽभाणि ॥ अधुना ये कथयन्ति वेदेषु पितृनिमित्तं श्राद्धविधानं नास्ति, अस्ति चेत् जीवत्पितृनिमित्तं तदिति मृतपितृनिमित्तत्वकल्पना वेदविरुद्धेति तन्मतोत्सादनाय वैदिकमन्त्रा मृतपितृश्राद्धसूचकाः प्रदर्श्यन्ते-यथा-“इदं पितृभ्यो नमोऽस्त्वद्य ये पूर्वासो य उपरास ईयुः । ये पार्थिवे रजस्या निषत्ता ये वा नूनं सुवृजनासु विक्षु ॥ (शुक्लयजुर्वेद अध्याय १९ मन्त्र ६८)