वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ४२८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

ष्कर्मण्युपपदे कः स्यादाणोऽपवादः ॥ सर्वप्रदः । पथिप्रज्ञः । अनुपसर्ग इत्युक्तेः प्रादन्यस्मिन्सति न कः । गोसंप्रदायः ॥ शमि ख्यः । ३ । २ । ७ ॥ गोसंख्यः ॥ गापोष्टक् । ३ । २ । ८ ॥ अनुपसृष्टाभ्यामाभ्यां टक् स्यात्कर्मण्युपपदे ॥ सामगः । सामगी । उपसर्गे तु सामसञ्ज्ञायः ॥ पिवतेः सुराशीध्वोरिति वाच्यम् * ॥ सुरापी । शीधूपी । अन्यत्र क्षीरपा ब्राह्मणी । सुरां पाति रक्षतीति सुरापा ॥ हरतेरनुद्यमनेऽच् । ३ । २ । ९ ॥ अंशहरः । अनुद्यमने किम् ? भारहारः ॥ शक्तिलाङ्गलाङ्कुशतोमरयष्टिवटघटीधनुष्षु ग्रहेरुपसंख्यानम् * ॥ शक्ति- ग्रहः । लाङ्गलग्रहः ॥ सूत्रे च धार्येऽर्थे * ॥ सूत्रग्रहः । यस्तु सूत्रं केवलमुपादत्ते न तु धार- यति तत्राणेव । सूत्रग्राहः ॥ वयसि च । ३ । २ । १० ॥ उद्यमनार्थं सूत्रम् । कवचहरः कुमारः ॥ आङि ताच्छील्ये । ३ । २ । ११ ॥ पुष्पाण्याहरति तच्छीलः पुष्पाहरः । ताच्छील्ये किम् ? भाराहारः ॥ अर्हः । ३ । २ । १२ ॥ अर्हेरच् स्यात्कर्मण्युपपदे ॥ आणो- ऽपवादः । पूजार्हा ब्राह्मणी ॥ स्तम्बकर्णयो रमिजपोः । ३ । २ । १३ ॥ हस्तिसूचकयो- रिति वक्तव्यम् * ॥ स्तम्बे रमते स्तम्बेरमो हस्ती । तत्पुरुषे कृतीति हलदन्तादिति वा डेर- लुक् । कर्णेजपः सूचकः ॥ शमि धातोः संज्ञायाम् । ३ । २ । १४ ॥ शम्भवः शम्वदः । पुनर्धातुग्रहणं बाधकविषयेऽपि प्रवृत्त्यर्थम् । कृञो हेत्वादिषु टो मा भूत् । शङ्करा नाम परिव्रा- जिका तच्छीला ॥ अधिकरणे शेतेः । ३ । २ । १५ ॥ खे शेते खशयः ॥ पार्श्वादिषूप- संख्यानम् * ॥ पार्श्वाभ्यां शेते पार्श्वशयः । पृष्ठशयः । उदरेण शेते उदरशयः ॥ उत्तानादिषु कर्तृषु * ॥ उत्तानः शेते उत्तानशयः । अवमूर्धशयः । अवनतो मूर्धा यस्य स अवमूर्धा । अधोमुखः शेते इत्यर्थः ॥ गिरौ डश्छन्दसि * ॥ गिरौ शेते गिरिशः ॥ कथं तर्हि गिरिश- मुपपचारं प्रत्यहं सा सुकेशीति ? गिरिरस्यास्तीति विग्रहे लोमादित्वाच्छः ॥ चरेष्टः।३।२।१६॥ अधिकरणे उपपदे ॥ कुरुचरः । कुरुचरी ॥ भिक्षासेनादायेषु च । ३ । २ । १७ ॥ भिक्षां चरतीति भिक्षाचरः । सेनाचरः । आदायेति ल्यबन्तम् । आदायचरः । कथं 'प्रेक्ष्य स्थितां सहचरीमिति ? पचादिषु चरडिति पाठात् ॥ पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्तेः । ३ । २ । १८ ॥ पुर- स्सरः । अग्रतस्सरः । अग्रमग्रेणाग्रे वा सरतीत्यग्रेसरः । सूत्रेऽग्रे इति एदन्तत्वमपि निपात्यते । कथं तर्हि 'यूथं तदग्रसरगर्वितकृष्णसारमिति । बाहुलकादिति हरदत्तः ॥ पूर्वे कर्तरि। ३।२।१९ कर्तृवाचिनि पूर्वशब्दे उपपदे सर्तेष्टः स्यात् ॥ पूर्वः सरतीति पूर्वसरः । कर्तरि किम् ? पूर्वं देशं सरतीति पूर्वसारः ॥ कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु । ३ । २ । २० ॥ एषु द्योत्येषु १ इत्युक्तेरिति । अनुवृत्तेरित्यर्थः ॥ २ शक्तिलाङ्गलेति । उद्यमनार्थं वचनम् ॥ ३ सूत्रे चेति । धार्यार्थे गम्यमाने सति सूत्रशब्द उपपदे इत्यर्थः ॥ ४ टो मा भूदिति । परत्वादिति भावः ॥ ५ उत्तानादिष्विति । कर्तृभूतेषु उत्तानादिषूपपदेष्वित्यर्थः ॥ ६ आदायचर इति । गृहीत्वा गच्छती- त्यर्थः । सेनाचर इत्यस्य सेनायां भ्रमतीत्यर्थः ॥ ७ हरदत्त इति । अत्रारुचिः-“अग्रेसर” इत्यस्यालुका सिद्ध्या एदन्तत्वनिपातने न मानम् । पूर्वनिपातस्तु बहुशो व्यभिचरित इति ॥ ८ कृञो हेत्विति । हेतुः कारणमात्रम् । आनुलोम्यमाराध्यचित्तानुवर्तनम् ॥

करोतेष्टः स्यात् ॥ ‘ अतः कृकमीति सः । यशस्करी विद्या ॥ श्राद्धंकरः । वचनकरः ॥ दिवा- विभाविशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिवहुनान्दींकिलिपिलिविबलिभक्तिकर्तृचित्रक्षेत्र- संख्याजंघाबाह्वहर्यत्तद्धनुरुरुषु । ३ । २ । २१ ॥ एषु कृञष्टः स्यात् अहेत्वादावपि ॥ १ ताच्छील्य उदाहरणमाह-श्राद्धकर इति । अत्रायं निष्कर्षः । “ श्राद्धमिति शब्दो वाचको यस्य तत्कर्म श्राद्धशब्दम् ” इति मदनपारिजातः । मनुसम्मतमापस्तम्बीयवचनमपि पूर्वोक्तेऽर्थे मानम् । यथा- “ अथैतन्मनुः श्राद्धशब्दं कर्म प्रोवाच प्रजा निःश्रेयसार्थे तत्र पितरो देवता ब्राह्मणस्त्वाहवनीयार्थे मासि मासि कार्यमपरपक्षस्यापराह्लः श्रेयान् ” इति । यद्यपि श्रद्धापूर्वकस्य यावत्कर्मण एव श्राद्धशब्देन भवति बोधस्तथापि “ अकालमृत्यु-” रितिपदवत् श्राद्धशब्दं पारिभाषिकं मत्वा शास्त्रीयपितृकृत्यमेव श्राद्धशब्द वाच्यम् । यथा “ अकालमृत्यु ” रितिपदस्य विना कालं मरणमिति नार्थः “ स जातो यावदायुषं जीवति” इति श्रुतिमूलकेन “नाकाले म्रियते जन्तुः प्राप्ते काले न जीवति” इति वचनेन विरो- धात् । किंतु पशु-पक्षि-मकर-मृग-शृङ्गि-दंष्ट्रि-नखि-पतन-अनशन-वज्र-अग्नि-विष-बन्धन-जल-शर-प्रभृतिजन्यं यन्मरणं तदेव अकालमृत्युशब्दाभिधेयम्, तथैव श्रद्धायुक्तस्य कर्ममात्रस्य श्राद्धेति नाम नास्ति किं तु पितृ- कृत्यस्यैवेति तात्पर्यम् ॥ अत एव कोशकारेणापि-“श्राद्धं तत्कर्मशास्त्रतः” इति कथितम् । ब्रह्मपुराणेऽपि- “देशे काले च पात्रे च श्रद्धया विधिना च यत्, पितृनुद्दिश्य विप्रेभ्यो दत्तं श्राद्धमुदाहृ- तम्” इति वाक्येन पितृकृत्यस्यैव श्राद्धाभिधेयत्वं कथितम् । “कर्मणा पितृलोकः” (बृहदारण्यक) “दक्षिणाप्रवणो वै पितृलोकः” इत्यादिश्रुतिभ्यः स्पष्टमेव स्वतन्त्रः पितृलोकः प्रतीयते । यस्य अर्यमप्रभृतयः सन्त्यधिष्ठातारः पितृदेवाः । अधिकमन्यत्र ॥ अधुना पुराणेषु श्राद्धविषयकशङ्कापरवाक्यानि लिख्यन्ते-यथा-“कथं कव्यानि दत्तानि हव्यानि च जनैरिह । गच्छन्ति पितृलोकं वा प्रापकः कोऽत्र गद्यते ॥” (पाद्म मात्स्य) ॥ “तृप्तये जायते पुंसो भुक्तमन्येन चेत्ततः । दद्यात् श्राद्धं श्रद्धयाऽन्नं न वहेयुः प्रवासिनः ॥” (वि० पु०) ॥ “मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धमा- प्यायते ततः । निर्वाणस्य प्रदीपस्य तैलं संवर्द्धयेच्छिखाम्” (स्कान्द) ॥ “किमर्थं क्रियते श्राद्धममावास्यादिषु द्विजैः । मृताश्च पुरुषा विप्र स्वकर्मजनितां गतिम् । गच्छन्ति ते कथं तस्य सुतस्याश्रममाययुः ॥” (स्कान्दनागरखण्ड) इति ॥ इदानीं पूर्वोक्ताक्षेपपरिहारपरवाक्यानि लिख्यन्ते यथा-“नामगोत्रं तु पितॄणां प्रापकं हव्यकव्ययोः । श्राद्धस्य मन्त्रास्तद्वच्च उपल- भ्यानि भक्तितः ॥” (मात्स्य पाद्म) ॥ “एते श्राद्धं सदा भुक्त्वा पितॄन् सन्तर्पयन्त्युत । यत्र क्वचन धर्मज्ञा वर्तमानान् हि योगतः ॥” (विष्णुधर्मोत्तर) इति अत्रैकोत्पद्यते क्षुद्रा शङ्का, सा यथा- मृतपुरुषाणां पुण्यपापरूपकर्मवैचित्र्याद् भिन्नासु भिन्नासु योनिषु गमनेन पशुपक्ष्यादियोनिषु प्राप्ता मृतपुरुषा मनुष्यभोजनेन कथं नाम तृप्तिं लभेरन्, यतः-यो यस्यां जातावुत्पन्नः स तज्जातीयभोगेनैव लभते तृप्तिमिति प्रसिद्धेः । अस्याः समाधानमाह देवलो मुनिः-“देवो यदि पिता जातः शुभकर्मानुरोधतः, तस्यान्न- ममूर्तं भूत्वा देवत्वेऽप्यनुगच्छति । गान्धर्वे भोग्यरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत् । श्राद्धान्नं वायुरूपेण नागत्वेऽप्यनुगच्छति । पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथाऽऽमिषम् । दानवत्वे तथा मांसं प्रेतत्वे रुधिरोदकम् । मनुष्यत्वेऽन्नपानादिनानाभोगरसो भवेत् ” इति ॥ अनेनैवाभिप्रायेण तृतीयाध्याये मनुनापि “निमन्त्रितान् हि पितर उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् । वायुवच्चानुगच्छन्ति तथाऽऽसीनानुपासते” ( श्लो० १८४) इति श्लोकेन निमन्त्रितब्राह्मणानां शरीरेऽदृश्यवायुरूपेण पितॄणां प्रवेशोऽभाणि ॥ अधुना ये कथयन्ति वेदेषु पितृनिमित्तं श्राद्धविधानं नास्ति, अस्ति चेत् जीवत्पितृनिमित्तं तदिति मृतपितृनिमित्तत्वकल्पना वेदविरुद्धेति तन्मतोत्सादनाय वैदिकमन्त्रा मृतपितृश्राद्धसूचकाः प्रदर्श्यन्ते-यथा-“इदं पितृभ्यो नमोऽस्त्वद्य ये पूर्वासो य उपरास ईयुः । ये पार्थिवे रजस्या निषत्ता ये वा नूनं सुवृजनासु विक्षु ॥ (शुक्लयजुर्वेद अध्याय १९ मन्त्र ६८)

( ४३० ) सिद्धान्तकौमुदीम्- दिवाकरः । विभाकरः । निशाकरः । कस्कादित्वात्सः । भास्करः । बहुकरः । बहुशब्दस्य वैपु- ल्यार्थं संख्यापेक्षया पृथग्ग्रहणम् । लिपिलिबिशब्दौ पर्यायौ । संख्याः-एककरः । द्विकरः । कस्कादित्वादहस्करः । ' नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्येति षत्वम् । धनुष्करः । अरुष्करः ॥ -मन्त्रार्थः-ये (पूर्वासः) पूर्वे पितरः (ईयुः) स्वर्गं जग्मुः, ये च (उपरासः) उपरमन्ते विरमन्ति ते उपराः, उपरतव्यापाराः कृतकृत्याः सन्तः परं ब्रह्म प्रापुः । यद्वा-ये (पूर्वासः) यजमानोत्पत्तेः पूर्वमेवोत्पन्ना ज्येष्ठभ्रातृपितामहादयः, ये च (उपरासः) यजमानजन्मन उपर्युत्पन्नाः कनिष्ठभ्रातृस्वपुत्रादयः ( ईयुः ) पितृलोकं प्राप्ताः, येऽप्यन्ये (पार्थिवे रजसि) पृथिवीसम्बन्धिनि रजोगुणकार्येऽस्मिन्

कियत्तद्बहुषु कृञोऽज्विधानमिति वार्तिकम् * ॥ किंकरा । यत्करा । तत्करा । हेत्वादौ टं बाधित्वा परत्वादच् । पुंयोगे ङीप् । किंकरी ॥ कर्मणि भृतौ । ३ । २ । २२ ॥ कर्मशब्दे उपपदे करोतेष्टः स्यात् ॥ कर्मकरो भृतकः । कर्मकारोऽन्यः ॥ न शब्दश्लोककलहगाथावै- रचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु । ३ । २ । २३ ॥ एषु कृञष्टो न । हेत्वादिषु प्राप्तः प्रतिषिध्यते । शब्दकार इत्यादि ॥ स्तम्बशकृतोरिन् । ३।२।२४॥ व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम्* ॥ स्तम्बकरिर्व्रीहिः । शकृत्करिर्वत्सः ॥ व्रीहिवत्सयोः किम् ? स्तम्बकारः । शकृत्कारः ॥ हरतेर्हृत्तिनाथयोः पशौ । ३।२।२५ ॥ दृतिनाथयोरुपपदयोर्हृञ इन् स्यात्पशौ कर्त्तरि ॥ दृतिं हरतीति दृतिहरिः । नाथं नासारज्जुं हरतीति नाथहरिः ॥ पशौ कि

( ४३२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- पूर्वपदस्य ह्रस्वः स्यात् ॥ ततो मुम् । शुनिन्धयः । तिलन्तुदः । शर्धंजहा माषाः । शर्धोऽपान- शब्दः तं जहाति इति विग्रहः । जहातिरन्तर्भावितण्यर्थः ॥ नासिकास्तनयोर्ध्मेटोः ।३।२ २९॥अत्र वार्तिकम् ॥ स्तने धेटो नासिकायां ध्मश्चेति वाच्यम् * ॥ स्तनं धयतीति स्तन- न्धयः । धेट्ष्टित्त्वात् स्तनन्धयी । नासिकन्धमः । नासिकन्धयः ॥ नाडीमुष्ट्योश्च।३।२।३०॥ एतयोरुपपदयोः कर्मणोर्ध्मेटोः खश् स्यात् ॥ यथासंख्यं नेष्यते * ॥ नाडिन्धमः । नाडि- न्धयः । मुष्टिन्धमः । मुष्टिन्धयः ॥ घटीखारीखरीषूपसंख्यानम् *॥ घटिन्धमः । घटिन्धयः । इत्यादि । खारी परिमाणविशेषः । खरी गर्दभी ॥ उदि कूले रुजिवहोः । ३ । २ । ३१ ॥ उत्पूर्वाभ्यां रुजिवहिभ्यां कूले कर्मण्युपपदे खश् स्यात् ॥ कूलमुद्रुजतीति कूलमुद्रुजः । कूल- मुद्वहः ॥ वहाभ्रे लिहः । ३ । २ । ३२॥ वहः स्कन्धस्तं लेढीति वहंलिहो गौः । अदादित्वा- च्छपो लुक् । खशो डित्त्वान्न गुणः । अभ्रंलिहो वायुः ॥ परिमाणे पचः । ३ । २ । ३३ ॥ प्रस्थम्पचा स्थाली । खारिम्पचः कटाहः ॥ मितनखे च । ३ । २ । ३४ ॥ मितम्पचा ब्राह्मणी । नखम्पचा यवागूः । पचिरत्र तापवाची ॥ विध्वरुषोस्तुदः ।३।२।३५॥ विधुन्तुदः । मुमि कृते संयोगान्तस्य लोपः । अरुन्तुदः ॥ असूर्यललाटयोर्दृशितपोः । ३ । २ । ३६ ॥ असूर्यमित्यसमर्थसमासः ॥ दृशिना नञः संबन्धात् । सूर्यं न पश्यन्तीत्यसूर्यम्पश्या राज- दाराः । ललाटन्तपः सूर्यः ॥ उग्रम्पश्येरम्मदपाणिन्धमाश्च । ३ । २ । ३७ ॥ एते निपात्यन्ते । उग्रमिति क्रियाविशेषणं तस्मिन्नुपपदे दृशेः खश् ॥ उग्रं पश्यतीत्युग्रम्पश्यः ॥ इरा उदकं तेन माद्यति दीव्यतेऽग्निवन्त्वादिति इरम्मदो मेघज्योतिः । इह निपातनात् श्यन् ॥ पाणयो ध्मायन्तेऽस्मिन्निति पाणिन्धमोऽध्वा । अन्धकाराद्यावृत इत्यर्थः । तत्र हि सर्पाद्यपनोदाय पाणयो ध्मायन्ते ॥ प्रियवशे वदः खच् । ३ । २ । ३८ ॥ प्रियंवदः । वशंवदः ॥ गमेः सुपि वाच्यः * ॥असंज्ञार्थमिदम् । मितङ्गमो हस्ती ॥ विहायसो विह इति वाच्यम् * ॥ खच्च डिद्वा वाच्यः * ॥ विहङ्गमः । विहङ्गः । भुजङ्गमः ॥ भुजङ्गः ॥ द्विषत्परयोस्तापेः । ३ । २ । ३९ ॥ खच् स्यात् ॥ खचि ह्रस्वः । ६। ४।९४॥ खच्परे णौ उपधाया ह्रस्वः स्यात्॥ द्विषन्तं परं वा तापयतीति द्विषन्तपः । परन्तपः । घटघटीप्र- ग्रहणाल्लिङ्गविशिष्टपरिभाषा अनित्या । तेनेह न—द्विषतीं तापयतीति द्विषतीतापः ॥ वाचि- यमो व्रते । ३ । २ । ४० ॥ वाक्शब्दे उपपदे यमेः खच् स्याद्व्रते गम्ये ॥ वाचंयमपु- रन्दरौ च । ६ । ३ । ६९॥ वाक्पुरोरमन्तत्वं निपात्यते ॥ वाचंयमो मौनव्रती ॥ व्रते किम् ? अशक्त्यादिना वाचं यच्छतीति वाग्यामः ॥ पूःसर्वयोर्दारिसहोः । ३ । २ । ४१ ॥ पुरं दारयतीति पुरन्दरः । सर्वंसहः । सहिग्रहणमसंज्ञार्थम् ॥ भङ्गे च दारेरिति काशिका । बाहुलकेन लब्धमिदमित्याहुः । भगं दारयतीति भगन्दरः ॥ सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः ।३।२। १ यथासंख्यं नेष्यते इति । प्रकृतसूत्रे भाष्ये “स्तने धेटः, नासिकायां ध्मश्च” इति कथनादिति भावः ॥

४२ ॥ सर्वङ्कषः खलः । कूलङ्कषा नदी । अभ्रङ्कषो वायुः । करीषङ्कषा वात्या ॥ मेघर्तिभ- येषु कृञः । ३ । २ । ४३ ॥ मेघङ्करः । ऋतिङ्करः । भयङ्करः । भयशब्देन तदन्तविधिः । अभयङ्करः । क्षेमप्रियमद्रेऽण् च । ३ । २ । ४४ ॥ एषु कृञोऽण् स्यात् चात् खच् ॥ क्षेम- ङ्करः । क्षेमकारः । प्रियङ्करः । प्रियकारः । मद्रङ्करः । मद्रकारः । वेति वाच्येऽण्ग्रहणं हेत्वा- दिषु टो मा भूदिति । कथं तर्हि 'अल्पारम्भाः क्षेमकराः' इति । कर्मणः शेषत्वविवक्षायां पचा- द्यच् ॥ आशिते भुवः करणभावयोः । ३ । २ । ४५ ॥ आशितशब्दे उपपदे भवतेः खच् ॥ आशितो भवत्यनेनाशितम्भव ओदनः । आशितस्य भवनम् आशितम्भवः ॥ संज्ञायां भृतृ- वृजिधारिसहितपिदमः । ३ । २ । ४६ ॥ विश्वं बिभर्तीति विश्वम्भरः । विश्वम्भरा ॥ रथ- न्तरं साम । इह रथेन तरतीति व्युत्पत्तिमात्रं न त्ववयवार्थानुगमः ॥ पतिंवरा कन्या । शत्रुं- जयो हस्ती । युगंधरः पर्वतम् । शत्रुंसहः । शत्रुंतपः । अरिंदमः । दमिः शमनायां तेन सक- र्मक इत्युक्तम् । मतान्तरे तु अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र दमिः ॥ गमश्च । ३ । २ । ४७ ॥ सुतं- गमः ॥ अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः । ३ । २ । ४८ ॥ संज्ञायामिति निवृत्तम् । एषु गमेर्डः स्यात् ॥ डित्त्वसामर्थ्याद्भस्यापि टेलोपः । अन्तं गच्छतीत्यन्तग इत्यादि ॥ सर्व- त्रपन्नयोरुपसंख्यानम् * ॥ सर्वत्रगः । पन्नं पतितं गच्छतीति पन्नगः । पन्नमिति पद्यतेः क्तान्तं क्रियाविशेषणम् ॥ उरसो लोपश्च * ॥ उरसा गच्छतीत्युरगः ॥ सुदुरोरधिकरणे * ॥ सुखेन गच्छतीत्यत्र सुगः । दुर्गः ॥ अन्यत्रापि दृश्यते इति वक्तव्यम् * ॥ ग्रामगः ॥ डे च विहायसो विहादेशो वक्तव्यः * ॥ विहगः ॥ आशिषि हनः । ३ । २ । ४९ ॥ शत्रुं वध्याच्छत्रुहः । आशिषि किम् ? शत्रुघातः ॥ दारावाह्नोऽणन्तस्य च टः संज्ञा- याम् * ॥ दारुशब्दे उपपदे आङ्पूर्वाद्धन्तेरण् टकारान्तादेशो वक्तव्य इत्यर्थः ॥ दार्वा- घाटः ॥ चारौ वा * ॥ चार्वाघाटः ॥ कर्मणि समि च * ॥ कर्मण्युपपदे सम्पूर्वाद्धन्तेरुक्तं वेत्यर्थः ॥ वर्णान्संहन्तीति वर्णसङ्घाटः । पदसङ्घाटः । वर्णसङ्घातः । पदसङ्घातः ॥ अपे क्लेश- तमसोः । ३।२।५० ॥ अपपूर्वाद्धन्तेर्डः स्यात् ॥ अनाशीरर्थमिदम् । क्लेशापहः पुत्रः । तमो- पहः सूर्यः ॥ कुमारशीर्षयोर्णिनिः । ३।२ । ५१ ॥ कुमारघाती । शिरसः शीर्षभावो निपा- त्यते । शीर्षघाती ॥ लक्षणे जायापत्योष्टक् । ३ । २ । ५२ ॥ हन्तेष्टक् स्याल्लक्षणवति कर्तरि ॥ जायाघ्नो ना । पतिघ्नी स्त्री ॥ अमनुष्यकर्तृके च । ३।२।५३ ॥ जायाघ्नस्तिल- कालकः । पतिघ्नी पाणिरेखा । पित्तघ्नं घृतम् ॥ अमनुष्येति किम् ? आखुघातः शूद्रः । अथ कथं 'बलभद्रः प्रलंबघ्नः'-'शत्रुघ्नः'-'कृतघ्न' इत्यादि ? मूलविभुजादित्वात्सिद्धम् । 'चोरघातो नगरघातो हस्तीति तु बाहुलकादणि ॥ शक्तौ हस्तिकपाटयोः । ३ । २ । ५४ ॥ हन्तेष्टक् स्यात् शक्तौ द्योत्यायाम् ॥ मनुष्यकर्तृकार्थमिदम् । हस्तिघ्नो ना । कपाटघ्नश्चोरः । कवाटेति पाठान्तरम् ॥ पाणिघताडौ शिल्पिनि । ३।२ । ५५ ॥ हन्तेष्टक् टिलोपो घत्वं च निपा- त्यते पाणिताडयोरुपपदयोः ॥ पाणिघः । ताडघः ॥ शिल्पिनि किम् ? पाणिघातः । ताडघातः ॥

? क्?). Wait, why does it look like "नृ... "? Let's look at the letters again: It looks like: " “ " then: "न" then: "ञ्स्न" or "न्ने"? Wait, "न्ने" in old devanagari fonts: A double 'न' is written as one 'न' under another, or side by side. Here there is a vertical stroke, then 'न' and 'न' -> "न्ने"? Wait, look at the matra above: there is an 'e' matra! Then the next letter: has an 'o' matra? No, an 'ī' matra! Wait, look at: "इति ङीपो विधानात्"! Wait, why would it say "इति ङीपो विधानात्"? Because the sutra itself prescribes ङीप्! Wait, what sutra prescribes ङीप् to an-anta (यु -> अन)? "ख्युन्प्रत्ययान्तस्य नान्तत्वाद् ङीप् भवति"! Which sutra gives ङीप् to नान्त? "ऋन्नेभ्यो ङीप्" (४.१.५) gives ङीप् to ऋदन्त and नदन्त (नान्त)! Wait, why does it look like "ऋन्नेभ्यो"? Let's look at the first letter: Could it be "ऋ"? In some old fonts, ऋ is often printed

is at the end of line 3?! That doesn't make sense! Line 3 end is मूः । मूवौ ।. The plural of मूः is मूवः! Wait, why does line 4 start with ...वः ।? Look at the characters of line 4: Word 1: मूवः । (or मवः or सुवः) - wait, look at the first letter: It's म with ू? It has a loop at top left? Wait, look at 'मूः' in line 3: मूः । मूवौ ।. In line 4: मूवः । - wait, the first letter is सु? No, it's मू! Look at the diagonal stroke of म. But wait, why is there a 'सुभूः'? Wait, let's look at the next words in line 4: सुभूः । सुभुवौ । सुभुवः ??? Wait! Why would सुभूः be there? Wait, does 6.4.20 have 'भू'? No! Wait, could it be सुम्भूः? No! Wait! What is दिव्? द्यूः (line 2: अक्षद्यूः). What is `स्रिव्

"वि"? Look closely at line 13: Does it say: "॥ कर्मणिनिविक्रियः" ?? WAIT! Look at the two letters between 'कर्मणि' and 'क्रियः': Are they 'नि' and 'वि'? Wait! Look at the first one: It is a danda? No, it's "नि". Wait, could it be "कर्मणि" then a space, then "नि"? Wait, is the sutra "कर्मणि निविकीः"? Wait, no, you know why there might be "नि"? Look at the footnote 3: "३ 'यस्य सोमादेः शास्त्रेण विक्रयः प्रतिषिद्धः तत्कर्म विक्रये कुत्सितम्' इति 'कर्मणि कुत्सिते' इति वार्तिकव्याख्यायां कैयटः ॥" Wait, why is there "कर्मणिनिविक्रियः"? Wait, could it be a typo in the book itself? Let's look at the letters character by character:

1. vertical bar of ॥
2. vertical bar of ॥
3. space
4. क (ka)
5. र्म (rma)
6. णि (ṇi)
7. नि (ni) -- wait, is that a 'नि'? Look at the shape: it has an 'i' matra, a top bar, a loop on the left, a horizontal line, a vertical stem: THAT IS 'नि'!
8. वि (vi) --

" ? Letters: सि - द्धि - र्न (siddhirna) Then: न - त्व - स्या - सि - द्ध - त - या (natvasyasiddhataya) Ah! "सिद्धेर्न नत्वस्यासिद्धतया"! Let's look at the matra on 'द्ध': It has e-matra: "सिद्धेर्न" with repha on 'न'! Yes! "सिद्धेर्न नत्वस्यासिद्धतया"!

Line 30: "यण्वत्ताविरहात् ॥ ५ ग्रासकर्मकर्तृकस्येति । ग्रास एव कर्मकर्ता यस्येत्यर्थः । पिण्डीक्रियमाण"

Line 31: "ओदनादिर्घट्टा व्यञ्जनदध्यादिसम्बन्धेन स्वयमेव झटिति ग्रासतां प्राप्नोति तदैतदुदाहरणम् ॥ ६ ग्रासेति" Wait, "ओदनादिर्घट्टा" or "ओदनादिर्घा"? Look at line 31: "ओदनादिर्घृष्टो" or "ओदनादिर्घृष्टा"? Letters: ओ - द - ना - दि - र् (odanadir) then: घृ or घा or ध? It has 'घ' with 'ृ'? "घृष्टो"? No, "घृतव्यञ्जन-"!! YES! Look at the letters: घृ (ghri) - त (ta) - व्य - ञ्ज -

"? No, look at the letters: व, ि, फ, ल, ः? "विफलः"? Or "विफला"? Wait, is it "विफला" or "विफलः"? Wait, could it be "फलात्"? No, 'ि' is on the first letter. Wait, what root does "फुल्ल" come from? "फल्" धातु: "फलो फुल्लः"! Wait, in Amarakosha: "फुल्लं विकसितेऽन्यवत्। फलेऽपि स्यात्..." In Siddhanta Kaumudi, what is the vritti of "अनुपसर्गात्फुल्लक्षीबकृशोल्लाघाः"? Let's check standard Siddhanta Kaumudi text: "अनुपसर्गात्फुल्लक्षीबकृशोल्लाघाः । ८ । २ । ५५ ॥" "फल निष्पत्तौ । अस्मान्निष्ठातस्य लत्वमुत्त्वं च निपात्यते । फुल्लः । अनुपसर्गात्किम् ? प्रफलितः ।" Wait! Does it say "फल निष्पत्तौ"? Look at the characters: फ (pha) - wait, does the first letter have an i-matra? Wait, look at the horizontal line above it: Wait, is that an i-matra, or is it just the top bar? Wait! In "॥", then a space, then: 'फ' (pha) 'ल

: it's right above the loop of व. And above स: there is a curve going right, like an ी? Or is it an ि over त that got misaligned? YES! The ि on त (forming ति) in old fonts was sometimes cast as a separate piece, or the typesetter accidentally put an ी or a broken piece! Look at footnote 10: १० वसतिक्षुधोरिति । In footnote 10, it clearly says वसतिक्षुधोरिति! So the text intended वसतिक्षुधोरिड् or has the typo वंसीतक्षुधोरिड् / वंसीतक्षुधीरिड्. Wait, looking at the image: वं? The dot is distinctly visible. सी? The matra is to the right of स. त? Plain त. क्षु? Plain क्षु. धी? Wait, is it धो or धी? It has the top curve to the right, just like सी! And no vertical line to the right of ध! Wait, look at ध: it has no right 'aa' bar for 'o'! It just has an 'ee' matra: धी! And a repha? Yes, धीर् or धी! Wait, then `रि

-like head... wait, that's 'धी'? Wait, is it "दीधितः"? Wait, let's search: does "दीधीतः" exist in Siddhanta Kaumudi? "दीधीवेव्योर्ड्डिति" -> दीधितः, वेवितः! Wait, in Panini: "दीधीवेवीटाम्" (१।१।६). When क्त is applied to दीधीङ्: दीधी + इट् + त = दीधितः (because of 7.4.something, hrasva? No, दीधीवेवीटाम् makes it not guna). Wait, look at the print: Is it "दीतः" with some smudge, or "दीधीतः"? Wait, look at: द, ी, then ध, ी, त, ः ? No, look at the width: Width of "शूनः" = about 3 characters. Width of "[दी...तः]" = about 3 characters: दी, then one character, then तः. Wait, if it's 3 characters, it is दी + something + तः. Wait, could the middle character be 'धी'? Then it's "दीधीतः" (or "दीधितः")? Wait, could it be "दीतः"? Why would there be a gap? Wait! Look at the middle: Is it an avagraha? No. Is it 'प'? 'दीप्तः'? Look at '

वेडुकत्वात्सिद्धे कृन्तत्यादीनामीदित्त्वेनानित्यत्वज्ञापनाद्वा । तेन धावितमिभराजधियेत्यादि । ‘यस्य विभाषेत्यत्रैकाच इत्येव । दरिद्रितैः ॥ क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्ट- बाढानि मन्थमनस्तमःसक्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ।७।२।१८ ॥ क्षुब्धादीन्य- ष्टावनिष्ठानि निपात्यन्ते समुदायेन मन्थादिषु वाच्येषु ॥ द्रवद्रव्यसंपृक्ताः सक्तवो मन्थो मन्थनदण्डश्च । क्षुब्धो मन्थश्चेत् । स्वान्तं मनः । ध्वान्तं तमः । लग्नं सक्तम् । निष्ठा- नत्वमपि निपातनात् । म्लिष्टमविस्पष्टम् । विरिब्धः स्वरः । म्लेच्छ रेभ् अनयोरुपधाया इत्वमपि निपात्यते । फाण्टम् । अनायाससाध्यः कषायविशेषः । माधवस्तु नवनीतमात्राप्रा- ग्वस्थापन्नं द्रव्यं फाण्टमिति वेदभाष्ये आह । बाढं भृशम् । अन्यत्र तु क्षुभितम् । क्षुब्धो राजेति त्वागमशास्त्रस्यानित्यत्वात् । स्वनितम् । ध्वनितम् । लगितम् । म्लेच्छितम् । विरे- भितम् । फणितम् । वाहितम् ॥ धृषिशसी वैयात्ये ।७।२।१९ ॥ एतौ निष्ठायामवि- नये एवानिटौ स्तः ॥ धृष्टः । विशस्तः । अन्यत्र धर्षितः । विशसितः । भावादिकर्मणोस्तु वैयात्ये धृषिर्नास्ति । अत एव नियमार्थमिदं सूत्रमिति वृत्तिः । धृषेरादित्त्वे फलं चिन्त्यमिति हरदत्तः । माधवस्तु भावादिकर्मणोर्वैयात्ये विकल्पमाह । धृष्टम् । धर्षितम् । प्रधृष्टः । प्रध- र्षितः ॥ दृढः स्थूलबलयोः ।७।२।२० ॥ स्थूले बलवति च निपात्यते ॥ दृह दृहि वृद्धौ । क्तस्येडभावः । तस्य ढत्वम् । हस्य लोपः । इदितो नलोपश्च । दृहितो दंहितोऽन्यः ॥ प्रभौ परिवृढः ।७।२।२१ ॥ वृह वृहि वृद्धौ । निपातनं प्राग्वत् ॥ परिवृहितः । परिवृंहि- तोऽन्यः ॥ कृच्छ्रगहनयोः कषः ।७।२।२२ ॥ कषो निष्ठाया इट् स्यादेतयोरर्थयोः ॥ कष्टं दुःखं तत्कारणं च । स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलम् । कष्टो मोहः । कष्टं शास्त्रम् । दुरवगा- हमित्यर्थः । कषितमन्यत् ॥ घुषिरविशब्दने ।७।२।२३ ॥ घुषिर्निष्ठायामनिद् स्यात् ॥ घुष्टा रज्जुः । अविशब्दने किम् ? घुषितं वाक्यम् । शब्देन प्रकटीकृताभिप्रायमित्यर्थः ॥ १ दरिद्रित इति । “तनिपति-” इति सनो वेट्कत्वात् प्राप्तिः ॥ २ अनायाससाध्य इति । क्षुण्णमौषधमुष्णोदके प्रक्षिप्तं चेत् तस्मिन्नेव काले यज्जायते तत् फाण्टमिति ॥ ३ धृषिशसी इति । वैयात्यम् = अविनीतता । विरुद्धं यथा स्यात् तथा यातो वियातस्तस्य भावो वैयात्यमिति व्युत्पत्तेः । शसु हिंसायामित्यस्योदित्त्वेन क्त्वायां वेट्कत्वाद् “यस्य विभाषा” इतीडभावे सिद्धे धृष्ट्वा “प्रागल्भ्ये” इत्यस्य चाऽऽदित्त्वेन “आदितश्च” इतीडभावे सिद्धे नियमार्थोऽयं योग इत्य

(ज्ञपि): णिच् is retained or dropped? In the text above, line 8: ज्ञपितः! In ज्ञप्तः: णिच् is deleted, or ह्रस्व/मित्त्व? In ज्ञप्तः: "ज्ञपेः" or "ज्ञप्ते"? Look at the letters: ज्ञ प्ते or ज्ञ पे with virama? No, ज्ञसे? No, ज्ञप्ते with repha: ज्ञप्तेर्! Then: मि त् ए व? Wait, मित् एव or मित्त्वं? It is: ज्ञप्ते मित् एव णिलोपेऽद्भावौ ॥ or ज्ञप्तेर्मित्त्वं णिलोपेऽद्भावौ ॥? Look at: ज्ञ प्ते then मि त् ए व (or ज्ञसे मित् एव): Wait, the letters: 1: ज्ञ 2: प्ते (or से?) It is definitely प्ते or पेः - wait, look at line 8: ज्ञपितः! In line 7: ...च्छन्नज्ञप्ताः. Wait, ज्ञप् + त = ज्ञप्तः. So in ज्ञप्त, there is मित्त्व (ह्रस्व) and णिलोप and इडभाव! Wait, look at the letters

।andतान्तो: There is ता॑न्तो- the१is right overता: ता१न्तोor१तान्तो. Let's write १तान्तोorतान्तो १. Wait, is it वायमादेशःorवाऽयमादेशः? In line 3: वायमादेशः(no avagraha). Andविदत्तमित्यादावुप-` at the end of line 3.

Line 4: सर्गस्य 'दस्तीति दीर्घापत्तिः । तकारादौ तद्विधानात् ॥ दान्तो वा । धान्तो वा । न च दान्तत्वे Notice 'दस्तीति has a single quote ' before दस्तीति.

Line 5: निष्ठानत्वं धान्तत्वे झषस्तथोर्धो धत्वं शङ्क्यम् । सन्निपातपरिभाषाविरोधात् ॥ अच उपस- Wait, is there a ३ at सन्निपात? Look at सन्निपातपरिभाषाविरोधात्: yes, there is a tiny superscript ३ over or after त: सन्निपात३परिभाषाविरोधात्.

Line 6: र्गात्तः । ७ । ४ । ४७ ॥ अजन्तादुपसर्गात्परस्य दा इत्यस्य घोरचस्तः स्यात्तादौ किति ॥

( ४४४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- निष्णातः शास्त्रेषु । नद्यां स्नातीति नदीष्णः । 'सुपीति कः ॥ सूत्रं प्रतिष्णाताम् । ८।३। ९० ॥ प्रतेः स्नातेः षत्वम् ॥ प्रतिष्णातं सूत्रम् । शुद्धमित्यर्थः । अन्यत्र प्रतिस्नातम् ॥ कपि- ष्ठलो गोत्रे । ८।३।९१ ॥ कपिष्ठलो नाम यस्य कापिष्ठलिः पुत्रः । गोत्रे किम् ? कपीनां स्थलं कपिस्थलम् ॥ विकुशमिपरिभ्यः स्थलम् । ८।३।९६ ॥ एभ्यः स्थलस्य सस्य षः स्यात् ॥ विष्ठलम् । कुष्ठलम् । शमिष्ठलम् । परिष्ठलम् ॥ गत्यर्थाकर्मकश्लिषशी- ङ्स्थासवसजनरुहजीर्य्यतिभ्यश्च । ३।४।७२ ॥ एभ्यः कर्तरि क्तः स्यात् भावकर्म- णोश्च ॥ गङ्गां गतः । गङ्गां प्राप्तः । ग्लानः सः । लक्ष्मीमाश्लिष्टो हरिः । शेषमधिशयितः । वैकुण्ठमधिष्ठितः । शिवमुपासितः । हरिदिनमुपोषितः । राममनुजातः । गरुडमारूढः । विश्व- मनुजीर्णः । पक्षे प्राप्ता गङ्गा येनेत्यादि ॥ क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः । ३।४।७६ ॥ एभ्योऽधिकरणे क्तः स्यात् चाद्यथाप्राप्तम् ॥ ध्रौव्यं स्थैर्यम् ॥ मुकुन्दैस्यासितमिदमिदं यातं रमापतेः । भुक्तमेतदनन्तस्येत्यूचुर्गोप्यो दिदृक्षवः ॥ आसेरकर्मकत्वात्कर्तरि भावे च । आसितो मुकुन्दः । आसितं तेन । गत्यर्थेभ्यः कर्तरि कर्मणि च । रमापतिरिदं यातः । तेनेदं यातम् । भुजेः कर्मणि । अनन्तेनेदं भुक्तम् ॥ कथं 'भुक्ता ब्राह्मणाः' इति । भुक्तमस्ति एषामिति मत्वर्थीयोऽच् । वर्तमाने इत्यधिकृत्य ॥ ञीतः क्तः । ३।२।१८७ ॥ ञिष्विदा । ष्विण्णः । ञिन्धी । इद्धः ॥ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च । ३।२। १८८ ॥ मतिरिहेच्छा । बुद्धेः पृथगुपादानात् । राज्ञां मतः । इष्टः । तैरित्यमाण इत्यर्थः । बुद्धः । विदितः । पूजितः । अर्चितः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । शीलितो रक्षितः क्षान्त आकृष्टो जुष्ट इत्यादि ॥ नपुंसके भावे क्तः । ३।३।११४ ॥ क्लीबत्वविशिष्टे भावे कालसामान्ये क्तः स्यात् ॥ जल्पितम् । शयितम् । हसितम् ॥ सुयँजोर्ङ्वनिँप् । ३।२। १०३ ॥ सुनोतेर्यजेश्च ङ्वनिप्स्याद् भूते । सुत्वा । सुत्वानौ । यज्वा । यज्वानौ ॥ जीर्य्यते- रतृन् । ३।२।१०४ ॥ भूत इत्येव ॥ जरन् । जरन्तौ । जरन्तः । वासरूपन्यायेन निष्ठापि । जीर्णो जीर्णवान् ॥ छन्दसि लिङ् । ३।२।१०५ ॥ लिटः कानज्वा । ३।२।१०६ ॥ १ कपिष्ठल इति । गोत्रेऽभिधित्सिते कपिष्ठल इति निपात्यते । यः कपिष्ठलशब्दो गोत्रप्रत्ययप्रकृतित्वेन दृष्ट इति यावत् । अस्यात्रोपन्यासः प्रासङ्गिकः । एवं "विकुशमिपारिभ्यः-" इत्यस्यापि ॥ २ गत्यर्थाकर्म- केति । श्लिषादयः सोपसर्गाः सकर्मका भवन्ति तदर्थमेषामुपादानम् ॥ ३ क्तोऽधिकरणे चेति । कर्तृद्वारा कर्मद्वारा वा क्रियाश्रयत्वमधिकरणत्वम् । प्रत्यवसानं भक्षणम् ॥ ४ मुकुन्दस्येति । द्रष्टुमिच्छन्ति दिदृक्षन्ते २ इति दिदृक्षवो द्रष्टुमिच्छन्त्यः, गोप्य

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into Markdown format:

कसुश्च । ३ । २ । १०७ ॥ इह भूतसामान्ये छन्दसि लिट् तस्य विधीयमानौ कसुँकानचावपि छान्दसाविति त्रिमुनिमतम् ॥ कवयस्तु बहुलं प्रयुञ्जते- 'तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे' इति 'श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते' इत्यादि ॥ वस्वेकाजाद्धसाम् । ७ । २ । ६७ ॥ कृतद्विर्वचना- नामेकाचामदन्तानां घसेश्च वसोरिट् नान्येषाम् ॥ एकाच्--आदिवान् । आरिवान् । आत्-- ददिवान् । जक्षिवान् । एषां किम् ? बभूवान् ॥ भाषायां सद्वसश्रुवः । ३ । २ । १०८ ॥ सदादिभ्यो भूतसामान्ये भाषायां लिट् स्यात् ॥ तस्य च नित्यं कसुः । 'निषेदुषीमासनबन्ध- धीरः' । 'अध्यूपुषस्तामभवन्ननस्य' । शुश्रुवान् ॥ उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च । ३ । २ । १०९ ॥ एते निपात्यन्ते ॥ उप

, आ+क्वेः=क्विपम् अभिव्याप्य! So क्विपम् आ इत्यर्थः! क्विपं+आ=क्विपमा इत्यर्थः! That explains क्विपमा इत्यर्थः! Now let's check line 34: समर्थयितुं निर्दिष्टैस्तच्छब्जैः प्रकृतिभूतधात्वर्था निर्दिश्यन्ते ॥ Wait,निर्दिष्टैस्तच्छब्जैःorनिर्दिष्टैस्तच्छब्दैः? Look at ब्दैः: ब्+दwithै=ब्दैः! And प्रकृतिभूतधात्वर्था->प्रकृतिभूतधात्वर्थाःorप्रकृतिभूतधात्वर्था? There is no visarga after धात्वर्था? Wait, let's look: प्रकृतिभूतधात्वर्था निर्दिश्यन्ते- wait,धात्वर्थाhas no visarga, or is it elided beforeनिbyभोभगोअघोअपूर्वस्य...->लोपः शाकल्यस्य->धात्वर्था निर्दिश्यन्ते! Sandhi! धात्वर्थाः निर्दिश्यन्ते->धात्वर्था निर्

...'? No. Look at the characters: ' श्रु क ः कि र्ती त्य त्र-> wait! Is it'ब्रुवः'? No, 'श्रुकः कित्'? Wait, could it be 'रुगः कित्'? Wait, look at: 'thenरुwith something? Let's look really closely at:' [?] क ः कि र्ती त्य त्रWait, does it sayकिर्तीत्यत्रorकित्तीत्यत्र(कित् इत्यत्र)? Look atकिर्तीत्यत्र: क, ि, त्, त, ी with a repha? Wait! In traditional Devanagari typography, double त (त् + त) with i-matra: Is it कित्+इत्यत्र->कितीत्यत्र? Wait, कित्->किदित्थम्? Look at the text: ' श्रु क ः कि र्ती त्य त्रWait, look at the first akshara after the quote: It has a curve likeऋ? No, it has श्andरु? Wait, could it be ऋतो भरद्वाजस्य? No. Let's search Siddhanta Kaumudi text for गकारप्रश्लेषान्नेट्: In Siddhanta Kaumudi, on ग्लाजिस्थश्च ग्