वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

४२ ॥ सर्वङ्कषः खलः । कूलङ्कषा नदी । अभ्रङ्कषो वायुः । करीषङ्कषा वात्या ॥ मेघर्तिभ- येषु कृञः । ३ । २ । ४३ ॥ मेघङ्करः । ऋतिङ्करः । भयङ्करः । भयशब्देन तदन्तविधिः । अभयङ्करः । क्षेमप्रियमद्रेऽण् च । ३ । २ । ४४ ॥ एषु कृञोऽण् स्यात् चात् खच् ॥ क्षेम- ङ्करः । क्षेमकारः । प्रियङ्करः । प्रियकारः । मद्रङ्करः । मद्रकारः । वेति वाच्येऽण्ग्रहणं हेत्वा- दिषु टो मा भूदिति । कथं तर्हि 'अल्पारम्भाः क्षेमकराः' इति । कर्मणः शेषत्वविवक्षायां पचा- द्यच् ॥ आशिते भुवः करणभावयोः । ३ । २ । ४५ ॥ आशितशब्दे उपपदे भवतेः खच् ॥ आशितो भवत्यनेनाशितम्भव ओदनः । आशितस्य भवनम् आशितम्भवः ॥ संज्ञायां भृतृ- वृजिधारिसहितपिदमः । ३ । २ । ४६ ॥ विश्वं बिभर्तीति विश्वम्भरः । विश्वम्भरा ॥ रथ- न्तरं साम । इह रथेन तरतीति व्युत्पत्तिमात्रं न त्ववयवार्थानुगमः ॥ पतिंवरा कन्या । शत्रुं- जयो हस्ती । युगंधरः पर्वतम् । शत्रुंसहः । शत्रुंतपः । अरिंदमः । दमिः शमनायां तेन सक- र्मक इत्युक्तम् । मतान्तरे तु अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र दमिः ॥ गमश्च । ३ । २ । ४७ ॥ सुतं- गमः ॥ अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः । ३ । २ । ४८ ॥ संज्ञायामिति निवृत्तम् । एषु गमेर्डः स्यात् ॥ डित्त्वसामर्थ्याद्भस्यापि टेलोपः । अन्तं गच्छतीत्यन्तग इत्यादि ॥ सर्व- त्रपन्नयोरुपसंख्यानम् * ॥ सर्वत्रगः । पन्नं पतितं गच्छतीति पन्नगः । पन्नमिति पद्यतेः क्तान्तं क्रियाविशेषणम् ॥ उरसो लोपश्च * ॥ उरसा गच्छतीत्युरगः ॥ सुदुरोरधिकरणे * ॥ सुखेन गच्छतीत्यत्र सुगः । दुर्गः ॥ अन्यत्रापि दृश्यते इति वक्तव्यम् * ॥ ग्रामगः ॥ डे च विहायसो विहादेशो वक्तव्यः * ॥ विहगः ॥ आशिषि हनः । ३ । २ । ४९ ॥ शत्रुं वध्याच्छत्रुहः । आशिषि किम् ? शत्रुघातः ॥ दारावाह्नोऽणन्तस्य च टः संज्ञा- याम् * ॥ दारुशब्दे उपपदे आङ्पूर्वाद्धन्तेरण् टकारान्तादेशो वक्तव्य इत्यर्थः ॥ दार्वा- घाटः ॥ चारौ वा * ॥ चार्वाघाटः ॥ कर्मणि समि च * ॥ कर्मण्युपपदे सम्पूर्वाद्धन्तेरुक्तं वेत्यर्थः ॥ वर्णान्संहन्तीति वर्णसङ्घाटः । पदसङ्घाटः । वर्णसङ्घातः । पदसङ्घातः ॥ अपे क्लेश- तमसोः । ३।२।५० ॥ अपपूर्वाद्धन्तेर्डः स्यात् ॥ अनाशीरर्थमिदम् । क्लेशापहः पुत्रः । तमो- पहः सूर्यः ॥ कुमारशीर्षयोर्णिनिः । ३।२ । ५१ ॥ कुमारघाती । शिरसः शीर्षभावो निपा- त्यते । शीर्षघाती ॥ लक्षणे जायापत्योष्टक् । ३ । २ । ५२ ॥ हन्तेष्टक् स्याल्लक्षणवति कर्तरि ॥ जायाघ्नो ना । पतिघ्नी स्त्री ॥ अमनुष्यकर्तृके च । ३।२।५३ ॥ जायाघ्नस्तिल- कालकः । पतिघ्नी पाणिरेखा । पित्तघ्नं घृतम् ॥ अमनुष्येति किम् ? आखुघातः शूद्रः । अथ कथं 'बलभद्रः प्रलंबघ्नः'-'शत्रुघ्नः'-'कृतघ्न' इत्यादि ? मूलविभुजादित्वात्सिद्धम् । 'चोरघातो नगरघातो हस्तीति तु बाहुलकादणि ॥ शक्तौ हस्तिकपाटयोः । ३ । २ । ५४ ॥ हन्तेष्टक् स्यात् शक्तौ द्योत्यायाम् ॥ मनुष्यकर्तृकार्थमिदम् । हस्तिघ्नो ना । कपाटघ्नश्चोरः । कवाटेति पाठान्तरम् ॥ पाणिघताडौ शिल्पिनि । ३।२ । ५५ ॥ हन्तेष्टक् टिलोपो घत्वं च निपा- त्यते पाणिताडयोरुपपदयोः ॥ पाणिघः । ताडघः ॥ शिल्पिनि किम् ? पाणिघातः । ताडघातः ॥