वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

विधिरयं रेफे न प्रवर्तते—चतुर्मुखः ॥ प्रत्यये भाषायां नित्यम् * ॥ तन्मात्रम् । चिन्मयम् । कथं तर्हि मदोद्ग्धाः ककुब्मन्त इति । यवादिगणे दकारनिपातनात् ॥ तोर्लि ।८।४।६० ॥ तवर्गस्य लकारे परे परसवर्णः स्यात् । तल्लयः । विद्वाँल्लिखति । नकारस्यानुनासिको लकारः । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ।८।४।६१ ॥ उदः परयोः स्थास्तम्भोः पूर्वसवर्णः स्यात् । आदेः परस्य । उत्थानम् । उत्तम्भनम् । अत्राघोषस्य महाप्राणस्य सस्य तादृश एव थकारः । तस्य झरोझरीति पाक्षिको लोपः । लोपाभावपक्षे तु थकारस्यैव श्रवणं न तु खरि चेति चर्त्वम् । चर्त्वं प्रति थकारस्याऽसिद्धत्वात् ॥ झयो होऽन्यतरस्याम् ।८।४।६२ ॥ झयः परस्य हस्य पूर्वसवर्णो वा स्यात् । घोषवतो नादवतो महाप्राणस्य संवृतकण्ठस्य हस्य तादृशो वर्गचतुर्थ एवा- देशः । वाग्धरिः । वाग्हरिः ॥ शश्छोऽटि ।८।४।६३ ॥ पदान्तात् झयः परस्य शस्य छो वा स्यादटि । दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते ॥ खरि च ।८।४।५५ ॥ खरि परे झलां चरः स्युः । इति जकारस्य चकारः । तच्छिवः । तच्शिवः ॥ छत्वममीति वाच्यम् * ॥ तच्छ्लोकेन । तच्श्लोकेन । अमि किम् ? वाक् श्च्योतति ॥ मोऽनुस्वारः ।८।३।२३ ॥ मान्तस्य पदस्यानुस्वारः स्याद्धलि । अलोऽन्त्यस्य । हरिं वन्दे । पदस्येति किम् ? गम्यते ॥ न- श्चापदान्तस्य झलि ।८।३।२४ ॥ नस्य मस्य चापदान्तस्य झल्यनुस्वारः स्यात् । यशांसि । आक्रंस्यते । झलि किम् ? मन्यते ॥ अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः ।८।४।५८ ॥ स्पष्टम् । अङ्कितः । अञ्चितः । कुण्ठितः । शान्तः । गुम्फितः । कुर्वन्तीत्यत्र णत्वे प्राप्ते तस्यासि- -भविष्यतीति सप्तम्यन्तपाठो नाङ्गीक्रियते, किंतु प्रथमान्तपाठ एवाङ्गीक्रियते । तथा च प्रतिस्थानिलक्षणोप- वाङ्गीकारेण ‘ह्रस्व इक् यणं लभते’ ‘दीर्घस्य इको यण्’ ‘प्लुतस्य इको यण्’ इत्येवं लक्षणोपप्लवे आरम्भ- सामर्थ्याद् दीर्घप्लुतयोरपि यण् सिद्धः ॥ “यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा” इत्यत्र तु ‘अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः’ इत्यतः सवर्णपदमपकृष्य यस्य परः सवर्णोऽनुनासिकोऽस्ति तद्विषय एव लक्षणोपप्लवः करणीय इति ‘रेफोष्मणां सवर्णा न सन्ति’ इति भाष्यतो रेफसवर्णानुनासिकाभावात् तद्विषयो लक्षणोपप्लव एव नाङ्गीक्रियते इति नैव दोषलेश इति तत्त्वम् ॥ १ - ‘तसौ मत्वर्थे’ इति सूत्रे दकारप्रश्लेषेण भत्वे तु नैवानुनासिकापत्तिरिति तत्त्वम् ॥ २ अत्र वार्तिके— ‘उदः पूर्वत्वे स्कन्देश्छन्दसि’ * ॥ अद्ध्वे दूरमुत्स्कन्दे ॥ रोगे च * । उत्कन्दो रोगः ॥ ३ काशिकासंम- ताष्टाध्यायी पाठमभिप्रेत्येदम् ॥ ‘दीर्घादाचार्याणाम् । अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः । वा पदान्तस्य । तोर्लि । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य । झयो होऽन्यतरस्याम् । शश्छोटि । झलां जश् झशि । अभ्यासे चर्च । खारि च । वावसाने । अणोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः’ । इत्येवं भाष्यसंमताष्टाध्यायीपाठे तु नैव चर्त्वं प्रति थकारस्यासिद्धत्वमिति थकारस्य चर्त्वं भवत्येवेति बोध्यम् ॥ ४ दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते इति । ‘तद्+शिवः’ इत्यत्रेत्या- दिशेषः । शस्य छत्वमिति अन्ते पूरणीयम् । यथाश्रुते तु श्चुत्वं प्रति छत्वस्यासिद्धत्वात्पूर्वं छत्वस्याप्राप्ति- रेवेति बोध्यम् भाष्यसंमतसूत्रपाठे । काशिकासंमतसूत्रपाठे तु श्चुत्वम् । चर्त्वम् । छत्वमिति क्रमो बोध्यः ॥ ५ ‘मो राजि-’ इत्युत्तरं ‘हे मपरे वा’ इत्यारम्भसामर्थ्याद् ‘झलि चेद् अपदान्तस्यैव’ इति नियमा- भावेन ‘अपदान्तस्य चेत् झल्येव’ इति नियमेनापदान्ते दोषाभावेन पदस्येति उत्तरार्थमिति प्राञ्चः । ‘प्रशा- म्कुलयति’ इत्यत्र नकारवारणाय ‘हेमपरे वा’ इति चरितार्थमिति तु न सम्यक् । ‘मो नो धातोः’ इत्येतत् प्रति ‘हे मपरे’ इत्यस्यासिद्धत्वेन न तस्य पूर्वं प्रवृत्तेर्व्याघातात् ॥ इति तु ‘न राजि’ इत्येव सिद्धे मकारविधानम् ‘मो नो धातोः’ इत्येतद्वारणायेति सिद्धान्ताज्ञानमूलकमेव ॥