वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

विधिरयं रेफे न प्रवर्तते—चतुर्मुखः ॥ प्रत्यये भाषायां नित्यम् * ॥ तन्मात्रम् । चिन्मयम् । कथं तर्हि मदोद्ग्धाः ककुब्मन्त इति । यवादिगणे दकारनिपातनात् ॥ तोर्लि ।८।४।६० ॥ तवर्गस्य लकारे परे परसवर्णः स्यात् । तल्लयः । विद्वाँल्लिखति । नकारस्यानुनासिको लकारः । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ।८।४।६१ ॥ उदः परयोः स्थास्तम्भोः पूर्वसवर्णः स्यात् । आदेः परस्य । उत्थानम् । उत्तम्भनम् । अत्राघोषस्य महाप्राणस्य सस्य तादृश एव थकारः । तस्य झरोझरीति पाक्षिको लोपः । लोपाभावपक्षे तु थकारस्यैव श्रवणं न तु खरि चेति चर्त्वम् । चर्त्वं प्रति थकारस्याऽसिद्धत्वात् ॥ झयो होऽन्यतरस्याम् ।८।४।६२ ॥ झयः परस्य हस्य पूर्वसवर्णो वा स्यात् । घोषवतो नादवतो महाप्राणस्य संवृतकण्ठस्य हस्य तादृशो वर्गचतुर्थ एवा- देशः । वाग्धरिः । वाग्हरिः ॥ शश्छोऽटि ।८।४।६३ ॥ पदान्तात् झयः परस्य शस्य छो वा स्यादटि । दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते ॥ खरि च ।८।४।५५ ॥ खरि परे झलां चरः स्युः । इति जकारस्य चकारः । तच्छिवः । तच्शिवः ॥ छत्वममीति वाच्यम् * ॥ तच्छ्लोकेन । तच्श्लोकेन । अमि किम् ? वाक् श्च्योतति ॥ मोऽनुस्वारः ।८।३।२३ ॥ मान्तस्य पदस्यानुस्वारः स्याद्धलि । अलोऽन्त्यस्य । हरिं वन्दे । पदस्येति किम् ? गम्यते ॥ न- श्चापदान्तस्य झलि ।८।३।२४ ॥ नस्य मस्य चापदान्तस्य झल्यनुस्वारः स्यात् । यशांसि । आक्रंस्यते । झलि किम् ? मन्यते ॥ अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः ।८।४।५८ ॥ स्पष्टम् । अङ्कितः । अञ्चितः । कुण्ठितः । शान्तः । गुम्फितः । कुर्वन्तीत्यत्र णत्वे प्राप्ते तस्यासि- -भविष्यतीति सप्तम्यन्तपाठो नाङ्गीक्रियते, किंतु प्रथमान्तपाठ एवाङ्गीक्रियते । तथा च प्रतिस्थानिलक्षणोप- वाङ्गीकारेण ‘ह्रस्व इक् यणं लभते’ ‘दीर्घस्य इको यण्’ ‘प्लुतस्य इको यण्’ इत्येवं लक्षणोपप्लवे आरम्भ- सामर्थ्याद् दीर्घप्लुतयोरपि यण् सिद्धः ॥ “यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा” इत्यत्र तु ‘अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः’ इत्यतः सवर्णपदमपकृष्य यस्य परः सवर्णोऽनुनासिकोऽस्ति तद्विषय एव लक्षणोपप्लवः करणीय इति ‘रेफोष्मणां सवर्णा न सन्ति’ इति भाष्यतो रेफसवर्णानुनासिकाभावात् तद्विषयो लक्षणोपप्लव एव नाङ्गीक्रियते इति नैव दोषलेश इति तत्त्वम् ॥ १ - ‘तसौ मत्वर्थे’ इति सूत्रे दकारप्रश्लेषेण भत्वे तु नैवानुनासिकापत्तिरिति तत्त्वम् ॥ २ अत्र वार्तिके— ‘उदः पूर्वत्वे स्कन्देश्छन्दसि’ * ॥ अद्ध्वे दूरमुत्स्कन्दे ॥ रोगे च * । उत्कन्दो रोगः ॥ ३ काशिकासंम- ताष्टाध्यायी पाठमभिप्रेत्येदम् ॥ ‘दीर्घादाचार्याणाम् । अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः । वा पदान्तस्य । तोर्लि । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य । झयो होऽन्यतरस्याम् । शश्छोटि । झलां जश् झशि । अभ्यासे चर्च । खारि च । वावसाने । अणोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः’ । इत्येवं भाष्यसंमताष्टाध्यायीपाठे तु नैव चर्त्वं प्रति थकारस्यासिद्धत्वमिति थकारस्य चर्त्वं भवत्येवेति बोध्यम् ॥ ४ दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते इति । ‘तद्+शिवः’ इत्यत्रेत्या- दिशेषः । शस्य छत्वमिति अन्ते पूरणीयम् । यथाश्रुते तु श्चुत्वं प्रति छत्वस्यासिद्धत्वात्पूर्वं छत्वस्याप्राप्ति- रेवेति बोध्यम् भाष्यसंमतसूत्रपाठे । काशिकासंमतसूत्रपाठे तु श्चुत्वम् । चर्त्वम् । छत्वमिति क्रमो बोध्यः ॥ ५ ‘मो राजि-’ इत्युत्तरं ‘हे मपरे वा’ इत्यारम्भसामर्थ्याद् ‘झलि चेद् अपदान्तस्यैव’ इति नियमा- भावेन ‘अपदान्तस्य चेत् झल्येव’ इति नियमेनापदान्ते दोषाभावेन पदस्येति उत्तरार्थमिति प्राञ्चः । ‘प्रशा- म्कुलयति’ इत्यत्र नकारवारणाय ‘हेमपरे वा’ इति चरितार्थमिति तु न सम्यक् । ‘मो नो धातोः’ इत्येतत् प्रति ‘हे मपरे’ इत्यस्यासिद्धत्वेन न तस्य पूर्वं प्रवृत्तेर्व्याघातात् ॥ इति तु ‘न राजि’ इत्येव सिद्धे मकारविधानम् ‘मो नो धातोः’ इत्येतद्वारणायेति सिद्धान्ताज्ञानमूलकमेव ॥

। सञ्छंभुः । सञ्च्शंभुः । सञ्शंभुः ॥? Wait, look at the first form in line 15: स ञ्च्छंभुःWait, look at the scan: Does it sayसञ्च्छंभुः? Wait, let's look at the letter between स and भ: There is: स, then ञ, then... wait, is that a च्? Yes, सञ्च्छंभुः! Then ।Thenसञ्छंभुः! Then ।Thenसञ्च्शंभुः! Then ।Thenसञ्शंभुः ॥Wait, look at the third one:सञ्च्शंभुःvsसञ्श्शंभुः? Look at the character before श: It has a horizontal bar and curve: that's च्! सञ्च्शंभुः! Wait, what about the fourth: सञ्शंभुः! Yes! सञ्च्छंभुः । सञ्छंभुः । सञ्च्शंभुः । सञ्शंभुः ॥Wait, let me look at the first form again: Wait, is the first formसञ्

कवर्गे पवर्गे चWait,कुप्वोः ≍ क ≍ पौ च ।८।३।३७॥orᳵ क ᳶ पौ च? Let's transcribe ≍ क ≍ पौ चorᳵ क ᳶ पौ च- Unicodeᳵ क ᳶ पौ चor≍ क ≍ पौ च? Wait, standard Unicode for Jihvamuliya is ᳵ(U+1CF5) and Upadhmaniya isᳶ(U+1CF6), or sometimes≍(U+224D). But Vedic/Devanagari Ardhavisarga isᳵandᳶ. Let's see: ᳵ क ᳶ पौ चor≍ क ≍ पौ च. ≍looks very close to the printed font! Wait, in line 11:≍ क ≍ पयोः प्राप्तौorᳵ क ᳶ पयोः प्राप्तौ. Both ≍andᳵ/ᳶare understood. Butᳵandᳶare the authentic phonetic characters. Wait, let's look atकुप्वोः

" or "यथायथं"? It has an anusvara and a small digit ३ over it! Wait, footnote 3 says: "३ यथायथमिति ;". So the marker is on "यथायथम्"!

• Look at L15: "वा विसर्गलोपो वक्तव्यः * ॥" - it uses an asterisk * for the vartika!
• L18: "पाशकल्पककाम्येष्विति वाच्यम् * ॥" - asterisk *!
• L19: "अनव्ययस्येति वाच्यम् * ॥" - asterisk *!
• L19: "काम्ये रोरेवेति वाच्यम् * ॥" - asterisk *! These asterisks mark the Vartikas, which is standard in this edition! And the digits 1, 2, 3, 4, 5, 6 mark the footnotes. Wait, let's find marker 1: In L2: look at "संहितायाम् १" - yes! After "संहितायाम्", there is a small '१'! Look between "संहितायाम्" and "॥ ६।१।७२": there is a '१'! Let's find marker 2: In L6-L7: look at "दीर्घस्यायं २ तुक्" or "तुक् २ न"? Look at L6 end: "दीर्घस्यायं" L7 start: "तुक् न

शम् । सर्पिष्कल्पम् । सर्पिष्कम् । सर्पिष्काम्यति ॥ नमस्पुरसोर्गत्योः ।८।३।४० ॥ गति- संज्ञयोरनयोर्विसर्गस्य सः कुप्वोः परयोः । नमस्करोति । साक्षात्प्रभृतित्वात् कृञो योगे विभाषा गतिसंज्ञा । तदभावे-नमः करोति ॥ पुरोऽव्ययमिति नित्यं गतिसंज्ञा । पुरस्करोति । अगति- त्वान्नेह । [ पूः पुरौ ] पुरः प्रवेष्टव्याः ॥ इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य ।८।३।४१ ॥ इकारोकारोपधस्याप्रत्ययस्य विसर्गस्य षः स्यात्कुप्वोः । निष्प्रत्यूहम् । आविष्कृतम् । दुष्कृतम् । अप्रत्ययस्य किम् । अग्निः करोति । वायुः करोति ॥ एकादेशशास्त्रनिमित्तकस्य न षत्वम् । कस्कादिषु भ्रातुष्पुत्रशब्दस्य पाठात् । तेनेह न मातुः कृपा ॥ मुहुस्स्रः प्रतिषेधः॥* मुहुःकामा॥ तिरसोऽन्यतरस्याम् ।८।३।४२ ॥ तिरसः सो वा स्यात् कुप्वोः । तिरस्कर्ता । तिरःकर्ता ॥ द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोऽर्थे ।८।३।४३ ॥ कृत्वोऽर्थे वर्तमानानामेषां विसर्गस्य षकारो वा स्यात् कुप्वोः । द्विष्करोति । द्विः करोतीत्यादि । कृत्वोऽर्थे किम् ? चतुष्कपालः ॥ इसुसोः सामर्थ्ये ।८।३।४४ ॥ एतयोर्विसर्गस्य षः स्याद्वा कुप्वोः । सर्पिष्करोति । सर्पिः करोति । धनुष्करोति । धनुः करोति । सामर्थ्यमिह व्यपेक्षा । सामर्थ्ये किम् ? तिष्ठतु सर्पिः, पिब त्वमुदकम् ॥ नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य ।८।३।४५ ॥ इसुसोर्विसर्गस्यानुत्तरपद- स्थस्य नित्यं षः स्यात् कुप्वोः परयोः । सर्पिष्कुण्डिका । धनुष्कपालम् । अनुत्तरपदस्थस्येति किम् ? परमसर्पिःकुण्डिका ॥ कस्कादिषु सर्पिष्कुण्डिकाशब्दोऽसमासे व्यपेक्षाविरहेपि षत्वार्थः । व्यपेक्षायां नित्यर्थश्च ॥ अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य ।८।३।४६ ॥ अकारादुत्तरस्यानव्ययस्य विसर्गस्य समासे नित्यं सकारादेशः स्यात्करोत्यादिषु परेषु न तूत्तरपदस्थस्य । अयस्कारः । अयस्कामः । अयस्कंसः । अयस्कुम्भः । अयस्पात्रम् । अयःसहिता कुशा अयस्कुशा । अयस्कर्णी । अतः किम् ?

स्वादिसंधिप्रकरणम् । ( २१ ) त्पदशब्दे परे । अधस्पदम् । शिरस्पदम् । समास इत्येव । अधः पदम् । शिरः पदम् ॥ अनुत्तरपदस्थस्येत्येव । परमशिरःपदम् ॥ कष्कादिषु च ॥ भास्करः ॥ इति विसर्गसंधिप्रकरणम् । अथ स्वादिसंधिप्रकरणम् । स्वौजसमौडिति सुप्रत्यये शिवस् अर्च्य इति स्थिते ॥ ससजुषो रुः ॥ ८।२।६६ ॥ पदा- न्त्यस्य सस्य सजुष्शब्दस्य च रुः स्यात् । जश्त्वापवादः ॥ अतो रोरप्लुतादप्लुते ॥ ६।१।११३ ॥ अप्लुतादतः परस्य रो रुँः स्यादप्लुतेऽति । भोभगोअघो इति प्राप्तस्य यत्व- स्यापवादः ॥ उत्वं प्रति रुत्वस्याऽसिद्धत्वं तु न भवति । रुत्वमनूद्य उत्वविधेः सामर्थ्यात् ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ ६।१।१०२ ॥ अकः प्रथमाद्वितीयोर्यरिच परे पूर्वसवर्णदीर्घ एका-

( २२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि ।८।३।१७॥ असन्धिः सौत्रः । एतत्पूर्वस्य रोर्यादेशः स्यादशि परे ॥ लोपः शाकल्यस्य । देवा इह । देवायिह ॥ अशि किम् ? देवाः सन्ति ॥ यद्यपीह यत्वस्यासिद्धत्वाद्विसर्गो लभ्यते, तथापि विसर्गस्य स्थानिवद्भावेन रुत्वाद्यत्वं स्यात् । नँ ह्ययमलिविधिः । रोरिति समुदायँरूपाश्रयणात् ॥ भोस् भगोस् अघोस् इति सकारान्ता निपाताः । तेषां रोर्यत्वे कृते ॥ व्योर्लघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य ।८।३।१८॥ पदान्तयो- र्वकारयकारयोर्लघूच्चारणौ वयौ वा स्तोऽशि परे ॥ यस्योच्चारणे जिह्वाग्रोपाग्रमध्यमूलानां शैथिल्यं जायते स लघूच्चारणः ॥ ओतो गार्ग्यस्य ।८।३।२०॥ ओकारातपरस्य पदान्त- स्याऽलघुप्रयत्नस्य यकारस्य नित्यं लोपः स्यात् ॥ गार्ग्यग्रहणं पूजार्थम् । भो अच्युत । लघु- प्रयत्नपक्षे भोयच्युत ॥ पदान्तस्य किम् ? तोयम् ॥ उञि च पदे ।८।३।२१॥ अवर्णपूर्व्योः पदान्तयोर्यवयोर्लोप उञि पदे । स उ एकाभिः । पदे किम् ? तन्त्रयुतम् । वेञः संप्रसारणे रूपम् । यदि तु प्रतिपदोक्तो निपात उञिति ग्रहीष्यते तर्ह्युत्तरार्थं पदग्रहणम् ॥ हलि सर्वेषाम् ।८।३।२२ ॥ भोभगोअघोअपूर्वस्य लघ्वलघूच्चारणस्य यकारस्य लोपः स्या-

१ ओकारान्तमात्रानुकरणत्वमाश्रित्येदम् ॥ सान्तरान्तानुकरणत्वे तु यलोपस्यासिद्धत्वान्नाद्य एवासन्धि- रिति बोध्यम् ॥ २ 'रोः सुपि' इत्यतोऽनुवर्त्याह-रोरिति ॥ ३ तथा च 'अशि' इति व्यर्थम् इति शेषः ॥ ४ रोरुकारस्योपदेश एवैत्संज्ञालोपयोर्जातयोरवशिष्टस्य रेफमात्रस्य विसर्गादेशस्थानित्वेन स्थानिवत्त्वेनानेयस्य रेफत्वस्याल्धर्मत्वमिति 'अनल्विधौ' इति प्रतिषेधेन नैव स्थानिवद्भावप्राप्तिरिति शङ्कां वारयति-नह्ययमिति॥अयम् यादेशविधिः । तत्र हेतुमाह-रोरितीति॥ ५ अयं भावः 'यन्निमित्तवैकल्य- प्रयुक्तोपदेशाप्रवृत्तावतिदेशो मृग्यते तस्य निमित्तस्य स्थान्यसाधारणधर्मत्व एव स्थानिवत्त्वनिषेध इति प्रकृते रुत्वधर्मवैकल्यप्रयुक्तायां यत्वविधेरप्रवृत्तौ स्थानिवत्त्वं मृग्यते तस्य रुत्वस्य विसर्गस्थानिरेफमात्रावृत्तित्वेनासाधारण- धर्मत्वाभावान्न स्थानिवत्त्वनिषेधः । न च इसंज्ञकोकारविशिष्टरेफत्वमेव रुत्वमिति रेफत्वसमनियतमेव रुत्वमिति अलाश्रयत्वादल्विधिरेवेति वाच्यम् । अतिदिश्यमानापेक्षितधर्ममुद्दिश्यैव विचारस्य करणीयत्वेन "विशिष्टं ह्येषोऽनलमाश्रयते इदं नाम" इति भाष्येण अपेक्षितधर्म एव विचारस्य करणीयतादर्शनेन स्थानिवृत्तिधर्म- विचारस्याकिंचित्करत्वसूचनात् ॥ ६ उपदिश्यमानत्वेन शीघ्रोपस्थितिकत्वं प्रतिपदोक्तत्वम् अनेक- लक्षणसाह्यज्ञानत्वेन विलम्बोपस्थितिकत्वं लाक्षणिकत्वमिति शीघ्रोपस्थितिकविलम्बोपस्थितिकयोः शीघ्रो- पस्थितिकस्यैव ग्रहणं न्याय्यमिति भावः ॥ ७ यदि तु यविधौ 'रो रि' इति सूत्रतः 'रः' इत्यस्या- नुवृत्त्या रेफस्यैव यत्वस्थानित्वं ज्ञात्वा रेफत्वस्य विसर्गस्थान्यरेफेऽसाधारणधर्मत्वेनाल्विधित्वान्नैव स्थानिवत्त्वम् इति यविधौ 'अश्' ग्रहणं व्यर्थम् इत्युपपाद्य भाष्यकृता । उत्तरार्थं तर्हि अश्ग्रहणं कर्तव्यम् "हलि सर्वेषाम्" हलि अशि यथा स्यात् । इह मा भूत-वृक्षव्यतेरप्रत्ययः 'वृक्षव् करोति' इति प्रयोजनमुक्तम् । इति विभाव्यते तर्हि प्रकृतसूत्रेऽपि 'व्योः' इति समुदितस्यैवानुवृत्तिः करणीया 'अशि' इत्यस्य च ॥ यत्तु 'लोपः शाकल्यस्य' इति सूत्रशब्देन्दौ नागेशभट्टः-परे तु 'नहि पदान्ता झलोऽणः सन्ति' इति लण्सूत्रभाष्याद् वृक्षवादेरनभिधानमेव-इति । तन्न सम्यक् तादृशभाष्यपाठस्य कस्मिन्नपि पुस्तकेऽलाभात् । 'नहि पदान्ताः परेऽणः' इति तूपलभ्यते यद्यपि तथापि तस्य भाष्यस्यैकदेशित्व- मंवश्यं कल्पनीयम् 'ननु चायमस्ति कर्तृ हर्तृ' इति भाष्येण दूषितत्वेनाप्रामाणिकत्वसूचनाच्च 'वृद्धि- रेचि' 'वृद्धिरादैच्' इति निर्देशेन 'न भ्याभ्यां पदान्ताभ्याम्' इति सूत्रेण पदान्ते हल्णां सत्त्वबोधनाच्च ॥ अशि परतस्तु वृक्षव् इति बलोपस्येष्टत्वमेव 'हलि अशि यथा स्यात्' इत्युक्तभाष्यात् किं न कल्प्येत । 'व्योः' इत्यत्र तु 'झलां जश्' इत्यत्रेवापवादत्वेव लोपो न कृतः ॥

द्धलि सर्वेषां मतेन ॥ भो देवाः । भो लक्ष्मि । भो विद्वद्वृन्द । भगो नमस्ते । अघो याहि। देवा नम्याः । देवा यान्ति ॥ हलि किम् ? देवायिह ॥ रो सुपि ।८।२।६९ ॥ अह्नो रेफादेशः स्यान्न तु सुपि । रोरपवादः ॥ अहरहः । अहर्गणः ॥ असुपि किम् ? अहोभ्याम् । अत्राहन्निति रुत्वम् ॥ रूपरात्रिर्थन्तरेषु रुत्वं वाच्यम्* ॥ अहोरूपम् । गतमहो रात्रिरेषा । एकदेश- विकृतस्यानन्यत्वादहोरात्रः । अहोरथन्तरम् । अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफः* ॥ विस- र्गापवादः । अहर्पतिः । गीर्पतिः । धूर्पतिः । पक्षे विसर्गोपध्मानीयौ ॥ रो रि ।८।३।१४॥ रेफस्य रेफे परे लोपः स्यात् ॥ ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ।६।३।१११ ॥ ढरेफौ लोपय- तीति तथा तस्मिन्वर्णेडर्थाद् ढकाररेफात्मके परे पूर्वस्याणो दीर्घः स्यात् । पुना रमते । हरी रम्यः । शंभू राजते ॥ अणः किम् ? तृढः । वृढः । तृहू हिंसायाम् । वृहू उद्यमने ॥ पूर्व- ग्रहणमनुत्तरपदेऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्घार्थम् । लीढः । अजर्घाः ॥ मनस् रथ इत्यत्र रुत्वे कृते हशि चेत्युत्वे रो रीति लोपे च प्राप्ते ॥ विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।१।४।२ ॥ तुल्यबलविरोधे परं कार्यं स्यात् ॥ इति लोपे प्राप्ते । पूर्वत्रासिद्धमिति रो रीत्यस्यासिद्धत्वादुत्वमेव । मनोरथः ॥ एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि ।६।१।१३२ ॥ अककारयोरेतत्तदोर्यः सुस्तस्य लोपः स्याद्धलि न तु नञ्समासे ॥ एष विष्णुः । स शंभुः । अकोः किम् ? एषैको रुद्रः ॥ अनञ्समासे किम् ? असः शिवः ॥ हलि किम् ? एषोऽत्र ॥ सोऽचि लोपे चेत्पादपूर- णम् ।६।१।१३४ ॥ सस् इत्यस्य सोर्लोपः स्यादचि पादश्चेल्लोपे सत्येव पूर्यैत । सेमामविद्धि प्रभृतिं य ईशिषे । इह ऋक्पाद एव गृह्यत इति वामनः ॥ अविशेषाच्छ्लोकपादोऽपीत्यपरे । १ ' अहन् ' इति सूत्रमनुवर्ततेऽत आह-अह्न इति ॥ २ भाष्ये वार्तिक एव ' अह्नः ' इत्युपलभ्यते ॥ ३ ' ढो ढे लोपः ' इत्यतोऽनुवर्त्याह-लोप इति ॥ ४ तथा ढूलोपम् ' कर्मण्यण् ' ॥ ५ दीर्घपदश्रु

" - no, "सामर्थ्यादवगन्तव्यमिति" then: "ना" then: "म्-" or "म-"? And line 32 begins with: "र्भाणां"? "र्माणाम्"? Wait, could it be "आमानां"? No, the first letter of L32 has a repha? Wait! Look at L32: First letter: looks like 'र्' on top of 'मा'? Wait, could it be 'श'? Look at L32: "श्मा"? No. Let's look at the context of line 31-32: "प्रत्ययः ॥ ३।१।१ ॥ आपञ्चमपरिसमाप्तेरधिकारोयम् ॥" Footnote 9: "९ स्वस्वप्रकृत्यन्यतरार्थप्रत्यायकत्वमेव प्रत्ययत्वं महासंज्ञाकरणसामर्थ्यादवगन्तव्यमिति..." If it is an अधिकार (governing rule), why is it called a महासंज्ञा? "महासंज्ञाकरणसामर्थ्यात् ... प्रत्ययत्वं ... अवगन्तव्यमिति" Then: "ना-" at end of L31? Wait! Is it "नाना-"? Look at L31 end: 'ना' 'म' - wait, is that a hyphen? Let's look at other lines: L6 end: वर्जयि- L7 end: कृत्तद्धिता-

४।१।१ ॥ ङ्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाच्चेत्यापञ्चमपरिसमाप्तेरधिकारः । प्रातिपदिकग्रहणं लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमित्येव सिद्धे *ङ्याब्ग्रहणं ङ्याबन्तात्तद्धितोत्पत्तिर्यथा स्यात् ङ्या- ब्भ्यां प्राङ् मा भूदित्येवमर्थम् ॥ स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्- ङसोसाम्ङ्योस्सुप् ।४।१।२ ॥ ङ्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाच्च परे स्वादयः प्रत्ययाः स्युः । सुडस्योरुकारेकारौ जशटङपाश्चेतः ॥ विभक्तिश्च ।१।४।१०४ ॥ सुप्तिङौ विभक्तिसंज्ञौ स्तः तत्र सु औ जस् इत्यादीनां सप्तानां त्रिकाणां प्रथमादयः सप्तम्यन्ताः प्राचां संज्ञास्ताभिरिहापि व्यवहारः ॥ सुपः ।१।४।१०३ ॥ सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनान्येकश एकवचनद्विवचनबहुवचन- संज्ञानि स्युः॥ द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने ।१।४।२२॥ द्वित्वैकत्वयोरेते स्तः॥ बहुषु बहुवचनम् ।१।४।२१ ॥ बहुत्वे एतत्स्यात् । रुत्वविसर्गौ । रामः ॥ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ । १।२।६४ ॥ एकविभक्तौ यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषामेकं एव शिष्यते ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ नादिचि ॥ वृद्धिरेचि ॥ रामौ ॥ चुटू ।१।३।७ ॥ प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः ॥ इति जस्येत्सं- ज्ञायाम् ॥ न विभक्तौ तुस्माः ।१।३।४ ॥ विभक्तिस्थास्तवर्गसकारमकारा इतो न स्युः ॥ इति सकारस्य नेत्त्वम् ॥ अतो गुणे ।६।१।९७ ॥ अपदान्तादकाराद्गुणे परतः पररूपमे- कादेशः स्यात् ॥ इति प्राप्ते । परत्वात्पूर्वसवर्णदीर्घः । 'अतो गुणे' इति हि पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरानिति न्यायेनाकः सवर्ण इत्यस्यैवायमपवादो न तु 'प्रथम- योरित्यस्यापि । रामाः ॥ एकवचनं संबुद्धिः ।२।३।४९ ॥ संबोधने प्रथमाया एकवचनं १ समानाकरणाधिकारे 'युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः' इति जरतींशब्देन समा- सविधायकसूत्रमनुपपन्नं सत् परिभाषायामस्यां ज्ञापकमिति भावः ॥ ट्यूड्न्तेभ्यो ड्याव्ग्रहणेऽप्याप्तेरावश्यकै- वेति भावः ॥ * तथा च आर्याशब्दात् के कृते 'उदीचामातः स्थाने' इति विकल्पे 'आर्यिका आर्यका' इति लोहिनीशब्दात् कप्रत्यये 'लोहिनिका' इति सिध्यति ॥ २ 'एतर्हि' इत्यत्र 'सुपि च' इत्येतद्वारगाय प्राग्दिशीयानां सुप्‌संज्ञा न कृता त्यदाद्यत्वोपपत्तये विभक्तिसंज्ञैव कृतेति भावः ॥ ३ सूत्रे 'द्व्येकयोः' इति धर्मपरो निर्देश इति भावः ॥ ४ एकग्रहणं स्पष्टार्थमेव विभक्तेः सादृश्य उपलक्षणत्वेन परिच्छेत्तृवाचकमातृशब्दस्य 'मातरौ' इति रूपसंभवेन जननीवाचिमातृशब्दस्य 'मातरौ' इति रूपसंभवेन सादृश्याभावादेकशेषो न भवति । हरिणस्त्रीहरितवर्णस्त्रीवाचिनोर्हरिणीशब्दस्यैकशेषो भव- त्येवेति बोध्यम् ॥ ५ अन्ये लुप्यन्ते । यः शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी ॥ ६ 'तौ सत्' इति निर्देशेन अष्टावसरन्यायो न प्रवर्तते । हननोद्यतव्याधस्यैव हनने पशुजीवनमव्याहतमेवेति प्रागुक्तमेव ॥ ७ इत्त्वम् इत्संज्ञा 'हलन्त्यम्' इति प्राप्ता ॥ ८ 'एकः पूर्वपरयोः' 'एङि पररूपम्' 'ङस्यपदान्ताद्' इत्यतोऽनुवर्त्याह-अपदान्तादित्यादि ॥ 'सः' इत्यत्र चरितार्थस्य 'अतो गुणे' इत्यस्य 'हरी' इत्यत्र चारितार्थस्य पूर्वसवर्णदीर्घस्य च 'राम+अस्' इत्यत्र प्राप्तौ परत्वात् 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इति पूर्वसवर्णदीर्घ एव भवतीति भावः ॥ ९ अयं भावः-'अतो गुणे' इति पररूपविधिर्वृद्धिदीर्घयोरपवादभूतो दीर्घमात्रं नैव बाधते प्रागुपस्थितस्य 'अकः सवर्णे' इत्यस्य बाधेन श्रान्तत्वात्कृतकृत्यत्वाच्चेति 'प्रथमयोः' इति दीर्घं बाधितुं नोत्सहते इति भावः ॥ १० 'संबोधने च' 'प्रातिपदिकार्थ-' इत्यतः 'संबोधने' इति 'प्रथमा' इति चानुवर्तते इति भावः ॥

संबुद्धिसंज्ञं स्यात् ॥ एङ्ह्रस्वात्संबुद्धेः । ६।१।६९ ॥ एङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गाद्धेर्लुप्यते संबुद्धे- श्चेत् ॥ संबुद्ध्योक्षिप्तस्याङ्गस्यैङ्ह्रस्वाभ्यां विशेषणान्नेह-हे कतरत्कुलेति । हे राम । हे रामौ । हे रामाः । एङ्ग्रहणं किम् ? हे हरे । हे विष्णो । अत्र हि परत्वान्नित्यत्वाच्च संबुद्धिगुणे कृते ह्रस्वात्परत्वं नास्ति ॥ अमि पूर्वः । ६।१।१०७ ॥ अकोऽम्यचि परतः पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् ॥ रामम् । रामौ ॥ लशकतद्धिते । १।३।८ ॥ तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इतः स्युः॥ इति शसः शस्येत्संज्ञा ॥ तस्माच्छसो नः पुंसि । ६।१।१०३॥ पूर्वसवर्णदीर्घात्परो यः शसः सकारस्तस्य नः स्यात्पुंसि ॥ अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि । ८।४।२॥ अट् कवर्गः पवर्ग [L8

अजन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । ( २७ ) स्त्री इयती ॥ प्रत्यये किम् ? प्रत्ययविशिष्टस्य ततोऽप्यधिकस्य वा मा भूत् ॥ अङ्गस्य ! ६।४।१ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ टाङसिङसामिनात्स्याः । ७।१।१२ ॥ अकारान्तादङ्गाट्टादीनां क्रमादिनादय आदेशाः स्युः । णत्वम् । रामेण ॥ सुपि च । ७ । ३ । १०२ ॥ यञादौ सुपि परे अतोऽङ्गस्य दीर्घः स्यात् ॥ रामाभ्याम् ॥ अतो भिस ऐस् । ७ । १ । ९ ॥ अकारा- न्तादङ्गाद्भिस ऐस् स्यात् ॥ अनेकाल्त्वात्सर्वादेशः । रामैः ॥ ङेर्यः । ७।१।१३ ॥ अतोऽ- ङ्गात्परस्य ङे इत्यस्य यादेशः स्यात् ॥ रामाय । इह स्थानिवद्भावेन यादेशस्य सुप्त्वात्सुपि चेति दीर्घः । संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति परिभाषा तु नेह प्रवर्तते । कष्टाय क्रमणे इत्यादिनिर्देशेन तस्या अनित्यत्वज्ञापनात् ॥ रामाभ्याम् ॥ बहुवचने झल्येत् । ७।३।१०३ ॥ झलादौ बहुवचने सुपि परे अतोऽङ्गस्यैकारः स्यात् । रामेभ्यः ॥ बहुवचने किम् ? रामः । रामस्य ॥ झलि किम् ? रामाणाम् ॥ सुपि किम् ? पचध्वम् ॥ जश्त्वम् ॥ वावसाने ।८।४।५६ ॥ अवसाने झलां चरो वा स्युः ॥ रामात्, रामाद् । द्वित्वे रूपचतु- —इति स्थिते ‘यस्येति च’ इति ईकारलोपे ‘उगितश्च’ इति ङीपि ‘इयती’ इति प्रकृतिरहितं प्रत्ययमात्रम् अव- शिष्यते । एवं च ‘स्त्री इयती’ इति प्रयोगे स्त्रीशब्दात् यः सुप्रत्ययः कृत आसीत् स न श्रूयते किन्तु इदम् शब्दाद् कृत ‘इयती’ इति प्रत्यय एव श्रूयते । अत्र ‘स्त्री’ शब्दस्याजादि ‘इयत्’ इति प्रत्ययनिरूपिताङ्गत्वे ‘स्त्रियाः’ इति सूत्रेण ईयङादेशापत्तिः स्यादतो विधिग्रहणम् । कृते तु तस्मिन् इयत्प्रत्ययस्य स्त्रीशब्दाद्विहित- त्वाभावेन इदम् शब्दादेव विहितत्वेन न स्त्रीशब्दस्याङ्गसंज्ञा किंतु इदम् शब्दस्यैवाजादिप्रत्ययनिरूपिताङ्गसंज्ञा । स्त्रीशब्दस्य तु सुप्रत्ययनिरूपितैवाङ्गसंज्ञेति न इयङादेशापत्तिरिति भावः ॥ १ ‘सुपि च’ इत्यादिसूत्रैः सुवादिप्रत्ययाव्यवहितपूर्वस्यैवाङ्गस्य कार्यविधानेन प्रत्ययस्य नैव भविष्यत्यङ्ग- संज्ञेति व्यर्थमेव ‘प्रत्यये’ इति सप्तम्यन्तग्रहणमिति शङ्कते—प्रत्यये किमिति ॥ यत्र क्वचित् सप्तम्यन्तं निमित्तपदं नैव श्रूयते तत्र ‘तस्मिन्निति’ इति परिभाषाया अनुपस्थित्या ‘पूर्वस्य’ इत्यस्यानुपस्थित्या प्रत्ययविशिष्टस्यैवाङ्गसंज्ञायां तद्विहितकार्यस्य परनिमित्तकत्वं न स्याद् अतः ‘प्रत्यये’ इति कार्यमेव । अत्र सूत्रे ‘प्रत्यये’ इति कृते सर्वत्राङ्गाधिकारे ‘प्रत्यये’ इति सप्तम्यन्तस्यागलोपस्थितर्भवेत्येवेति ‘उरत्’ इत्यत्र ‘प्रत्यये’ इत्यस्याधिकाराभावेऽपि अङ्गसंज्ञायाः प्रत्ययपरत्वमन्तराऽसंभवेन ‘प्रत्यये’ इति सप्तम्यन्तमा- क्षिप्यत एवेति तद्विहितस्य अभ्यासह्रस्वर्णस्थानिकाकारस्य परनिमित्तत्वेन स्थानिवत्त्वात् ‘न संप्रसारणे संप्रसा- रणम्’ इति निषेधेन पुनः संप्रसारणं ‘वत्रश्च’ इत्यत्र न भवति । किं च ‘देवदत्त ओदनमपाक्षीत्’ इत्यत्र देवदत्तशब्दात् सुप्रत्ययो विहित इति देवदत्तादिकसमुदायस्याङ्गसंज्ञायां देवदत्तशब्दात् प्रागडागमापत्तिः स्यात् ‘प्रत्यये’ ग्रहणाभावे, ‘प्रत्यये’ ग्रहणे कृते तु ‘यः प्रत्ययो विहितः तत्प्रत्ययपूर्वभागस्यैव प्रत्यासत्त्या लभ्यते’ इति प्रत्यये परतो देवदत्तस्यैवाङ्गसंज्ञा लुङ्गिरूपिता ऽङ्गसंज्ञा तु ‘पच्’ धातोरेवेति न देवदत्तात् प्रागडागमापत्तिरिति भावः ॥ २ अङ्गाधिकारसामर्थ्याद् भिस्र् प्रत्यय एव गृह्यते तेन ‘ब्राह्मणभित्सा’ इत्यादौ नैव ऐसादेशापत्तिः ॥ ३–भ्यामादिष्वपि सुप्त्वस्य सत्त्वात् स्थान्यलसाधारणधर्मत्वाभावेन ‘अनल्विधौ’ इति प्रतिषेधाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ ४ संनिपातेति ॥ उपजीव्यविरोधमूर्लिकैवेति संनिपातो द्वयोः संबन्धः । ययोर्द्वयोः संबन्धं निमित्ती- कृत्य जायमानो विधिस्तयोर्द्वयोः संबन्धविघातकस्य निमित्तं न भवतीत्यर्थः । एवं च ह्रस्वाकारान्ताङ्ग-ङे संनिपातलक्षणो यादेशो ह्रस्वाकारान्तत्वविघातकस्य दीर्घस्य निमित्तं न भवतीति दीर्घाप्राप्तिरिति भावः ॥ ५ ‘प्रत्ययः’ ‘सर्वस्य’ ‘ताभ्याम्’ ‘आचार्याणाम्’ इत्यादिनिर्देशैरनित्यत्वारणे सिद्धे ‘नास्रूया कर्तव्या यत्रानु- गम आचार्थेण क्रियते’ इति भाष्येण सौत्रनिर्देशेष्वपि सौत्रत्वकल्पनावारणाय शास्त्रान्वितत्वसंपादनाय तत्तत्प्र[- दानमिति तत्त्वम् ॥

( २८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ष्ठ्यम् । रामाभ्याम् । रामेभ्यः । रामस्य । सस्य द्वित्वपक्षे ‘खरि चेति चर्त्वेऽप्यान्तरतम्या- त्सस्य स एव न तु तकारः । अल्पप्राणतया प्रयत्नभेदात् । अत एव ‘सः सीति तादेश आरभ्यते ॥ ओसि च ।७।३।१०४ ॥ ओसि परे अतोऽङ्गस्य एकारः स्यात् ॥ रामयोः ॥ हस्वनद्यापो नुट् ।७।१।५४ ॥ ह्रस्वान्तान्नद्यन्तादाबन्ताच्चाङ्गात्परस्यामो नुडागमः स्यात् ॥ नामि ।६।४।३ ॥ नामि परेऽजन्ताङ्गस्य दीर्घः स्यात् ॥ रामाणाम् । सुपि चेति दीर्घो यद्यपि परस्तथापीह न प्रवर्तते संनिपातपरिभाषाविरोधात् । ‘नामीत्यनेन त्वारम्भसामर्थ्यात्परि- भाषा बाध्यते । रामे । रामयोः ॥ सुपि एत्त्वे कृते ॥ अपदान्तस्य मूर्धन्यः ।८।३।५५ ॥ आपादपरिसमाप्तेरधिकारोऽयम् ॥ इण्कोः ।८।३।५७ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ आदेशप्रत्यययोः ८।३।५९ ॥ सहेः साडः स इति सूत्रात्स इति षष्ठ्यन्तं पदमनुवर्तते । इण्कवर्गाभ्यां परस्या- पदान्तस्यादेशः प्रत्ययावयवश्च यः सकारस्तस्य मूर्धन्यादेशः स्यात् ॥ विवृताघोषस्य सस्य तादृश एव षः । रामेषु ॥ इण्कोः किम् ? रामस्य ॥ आदेशप्रत्यययोः किम् ? सुपीः सुपिसौ सुपिसः ॥ अपदान्तस्य किम् ? हरिस्तत्र ॥ एवं कृष्णमुकुन्दादयः ॥ सर्वादीनि सर्वनामानि ।१।१।२७ ॥ सर्वादीनि शब्दस्वरूपाणि सर्वनामसंज्ञानि स्युः ॥ तदन्तस्यापीयं संज्ञा । द्वन्द्वे चेति ज्ञापकात् । तेन परमसर्वत्रेति त्रल् । परमभवकानित्यत्राकच् सिद्ध्यति ॥ जसः शी ।७।१।१७ ॥ अदन्तात्सर्वनाम्नः परस्य जसः शी स्यात् ॥ अनेकाल्त्वात्सर्वा- देशः । नचावर्णस्तृ इत्यादाविव नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वमिति वाच्यम् । सर्वादेशत्वात्प्रागि- त्संज्ञाया एवाभावात् । सर्वे ॥ सर्वनाम्नः स्मै ।७।१।१४ ॥ अतः सर्वनाम्नो ङे इत्यस्य स्मै १ सकारस्य महाप्राणत्वात् तकारस्याल्पप्राणत्वादिति भावः ॥ २ अयं भावः-यदि चर्त्वेन सकारस्य तकारः स्यात् तर्हि ‘सः सि’ इति सूत्रं व्यर्थमेव स्यात् । पञ्चाशतो विंशतिरन्तर्गता, षष्टिर्बहिर्गता, इति व्यवहारस्य सर्वाङ्गीकृतत्वेन ‘अल्पापेक्षमन्तरङ्गम्, बह्वपेक्षं बहिरङ्गम्’ इत्यत्रापि लक्षणे बाधकाभावेन केवलशरपेक्षे ‘चयो द्वितीयाः’ इति द्वितीयादेशे कर्तव्ये आर्धधातुकसकारापेक्षस्य तादेशस्यासिद्धत्वेन ‘चर्त्वे द्वितीयादेशो न तकारे तु द्वितीयादेशः’ इति फलभेदाभावादिति ॥ ३-इडागमे तु ‘ज्ञान इ ओस्’ इत्यवस्थायां परत्वादङ्ग- त्वाच्च नुमि गुणे ‘ज्ञानेनोः’ इत्यापत्तिः स्यात्, इडागमे ‘गङ्गे’ इत्यत्र संबुद्धिश्रवणापत्तिः पञ्चमीसमासेन स्थानिव- त्वाद् इकारव्यवधानेन हल्ङ्यादिलोपाप्राप्तेः ‘एङ्ह्रस्वात्’ इत्यस्याप्राप्तेश्चेत्यभिप्रेत्याह-एकार इति ॥ ४ ‘आमि’ इत्येवं न्यासे ‘नोपधायाः’ इत्यत्रापि ‘आमि’ इत्यनुवृत्तौ ‘चर्मणाम्’ इत्यत्र दीर्घापत्तिरतः स- नकारनिर्देश इति भावः ॥ ५ यदि तु ‘एङ्ह्रस्वात्’ इति सूत्रभाष्ये ‘हे कुण्ड’ इत्यादौ ‘आदेः परस्य’ इति अकारलोपे ‘सुपि च’ इति दीर्घे ‘हे कुण्डाम्’ इति दीर्घापत्तिदानेन ‘सुपि च’ इति सूत्रविधेयदीर्घमात्रे संनि- पातपरिभाषाया अप्रवृत्तिः सूच्यते इति विभाव्यते, तदा हरीणामित्याद्यर्थमावश्यकं सूत्रमिहापि न्याय्यत्वाद्दु- ष्टन्यस्तमिति ध्येयम् ॥ ६ कतीनामित्यत्र ‘षट्चतुर्भ्यश्च’ इति नुटि दीर्घस्य चारितार्थ्यमिति तु ‘नैकमुदा- हरण योगारम्भं प्रयोजयति’ इति भाष्येण दूषितमेवेति भावः ॥ ७ ‘बाधकान्येव निपातनानि’ इति लोकेपि षत्वं नैव भवतीति भावः ॥ ८ ‘अदन्तादङ्गात्परस्य सर्वनाम्नो

अजन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । ( २९ ) स्यात् ॥ सर्वस्मै ॥ ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ ॥ ७।१।१५ ॥ अतः सर्वनाम्नो ङसिङ्योरेतौ स्तः ॥ सर्वस्मात् ॥ आमि सर्वनाम्नः सुट् ॥ ७।१।५२ ॥ अवर्णान्तात्परस्य सर्वनाम्नो विहि- तस्यामः सुडागमः स्यात् ॥ एत्वँषत्वे । सर्वेषाम् । सर्वस्मिन् । शेषं रामवत् ॥ एवं विश्वादयो- ऽप्यदन्ताः ॥ सर्वादयश्च पञ्चत्रिंशत् । सर्व, विश्व, उभ, उभय, डतर, डतम, अन्य, अन्यतर, इतर, त्वत्, त्व, नेम, सम, सिम । पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः । त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस् एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवतु, किम्, इति ॥ उभशब्दो द्वित्वविशिष्टस्य वाचकः । अत एव नित्यं द्विवचनान्तः । तस्येह पाठस्तु उभकावित्यकजर्थः । नच कप्रत्ययेनेष्टसिद्धिः । द्विवचनपरत्वाभावेनोभयत उभयत्रेत्यादाविवायच्प्रसङ्गात् । तदुक्तम्-उभयोऽन्यत्रेति ॥ अन्यत्रेति द्विवचनपरत्वाभावे ॥ उभयशब्दस्य द्विवचनं नास्तीति कैयटः । अस्तीति हरदत्तः । तस्माजस्ययजादेशस्य स्थानिवद्भावेन तयप्प्रत्ययान्ततया प्रथमचरमेति विकल्पे प्राप्ते विभक्तिनिरपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वान्नित्यैव संज्ञा भवति । उभये । डतरडतमौ प्रत्ययौ । 'प्रत्य- यग्रहणे तदन्तग्रहणम्' इति तदन्ता ग्राह्याः । यद्यपि संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्त- १ 'अदन्तादङ्गात् परयोः सर्वनाम्नो विहितयोः' इत्यर्थः ॥ २ अवर्णान्तादङ्गादित्यर्थः ॥ तेन तेषा- मित्यादौ नानुषपत्तिः । वर्णाश्रमेतराणाम् इत्यादौ नापत्तिरिति भावः ॥ ३ अवर्णान्तमङ्गमाश्रित्य जायमानः सुट् कथमवर्णान्ताङ्गविघातकस्य एत्वस्य निमित्तमिति चेत् 'हलि सर्वेषाम्' इत्यत्र 'सर्वेषाम्' इति निर्देशेन एत्त्वविषये संनिपातपरिभाषाया अप्रवृत्तिसूचनादिति बोध्यम् ॥ ४ अकजर्थ इति ॥ 'अव्यय- सर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः' इति सर्वनामसंज्ञामन्तरा ऽकज्नुपपत्तेरिति भावः ॥ ५ 'उभकौ' इति प्रयोगे कका- रश्रवणमेवाकच्प्रयोजनं चेत् तत् कप्रत्ययेनैव सेत्स्यतीति शङ्कामपनयति-नच कप्रत्ययेनेति ॥ तत्र हेतु- माह-उभयत इति ॥ अयँ भावः-‘उभादुदात्तो नित्यम्' इत्यनेन '

ग्रहणं नास्ति । सुप्तिङन्तमिति ज्ञापकात् । तथापीह तदन्तग्रहणम् केवलयोः संज्ञायाः प्रयोजनाभावात् ॥ अन्यतरान्यतमशब्दावव्युत्पन्नौ स्वभावद्विबहुविषये निर्द्धारणे वर्तेते । तत्रान्यतमशब्दस्य गणे पाठाभावान्न संज्ञा । त्व त्व इति द्वावप्यदन्तावन्यपर्यायौ । एक उदात्तोऽपरोऽनुदात्त इत्येके । एकस्तान्त इत्यपरे ॥ नेम इत्यर्धे । समः सर्वपर्यायः । तुल्यपर्यायस्तु नेह गृह्यते । यथासंख्यमनुदेशः समानामिति ज्ञापकात् । अन्तरं बहिर्योगेति गणसूत्रेऽपुरीति वक्तव्यम् * ॥ अन्तरायां पुरि ॥ पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । १।१।३४ ॥ एतेषां व्यवस्थायामसंज्ञायां सर्वनामसंज्ञा गणपाठा- त्सर्वत्र या प्राप्ता सा जसि^A वा स्यात् ॥ पूर्वे, पूर्वाः । स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था । व्यवस्थायां किम् ? दक्षिणा गाथकाः । कुशला इत्यर्थः ॥ असंज्ञायां किम् ? उत्तराः कुरवः ॥ स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । १।१।३५ ॥ ज्ञातिधनान्यवाचिनः स्वशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि^B वा स्यात् ॥ स्वे । स्वाः । आत्मीया इत्यर्थः । आत्मान इति वा । ज्ञातिधनवाचिनस्तु स्वाः ज्ञातयोऽर्था वा ॥ अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः । १।१।३६ ॥ बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि^C वा स्यात् ॥ अन्तरे अन्तरा वा गृहाः । बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः । परिधानीया इत्यर्थः ॥ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा । ७।१।१६ ॥ एभ्यो ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ वा स्तः ॥ पूर्वस्मात् । पूर्वात् । पूर्वस्मिन् । पूर्वे । एवं परादीनामपि । शेषं सर्ववत् ॥ एकशब्दः संख्यायां नित्यैकवचनान्तः ॥ न बहुव्रीहौ । १।१।२९ ॥ बहुव्रीहौ चिकीर्षिते सर्वनामसंज्ञा न स्यात् । त्वकं पिता यस्य स त्वत्कपितृकः । अहकं पिता यस्य स मत्कपितृकः । इह समासात्प्रागेव प्रक्रियावाक्ये सर्वनामसंज्ञा निषिध्यते । १ 'सुप्तिङ् पदम्' इति न्यासेऽपि 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्' इति परिभाषया तदन्तग्रहणे सिद्धे व्यर्थं सद् अन्तग्रहणम् 'संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति' इति परिभाषां ज्ञापयति ॥ २ प्रयोजनाभावादिति । 'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययः' इत्युक्तेरिति भावः ॥ ३ 'निर्देशरूपाद्' इति भावः । सर्वनामसंज्ञायां हि 'सर्वेषाम्' इति निर्देशेन भाव्यमिति भावः ॥ ४ स्वस्य पूर्वादिशब्दस्याभिधेयेन अर्थेनापेक्ष्यमाणस्यावधेर्नियमः । नियमेन अवधिसापेक्षे ऽर्थे वर्तमानतेत्यर्थः ॥ व्यव- स्थाऽसंज्ञात्वाङ्गीकारे च शिष्टप्रयोगा एव प्रमाणमिति तत्त्वम्

अन्यथा लौकिके विग्रहवाक्य इव तत्राप्यकच् प्रवर्तेत । स च समासेऽपि श्रूयेत । अतिक्रान्तो भवन्तमतिभवकानितिवत् । भाष्यकारस्तु त्वत्कपितृको मकपितृक इति रूपे इष्टापत्तिं कृत्वैत- त्सूत्रं प्रत्याचख्यौ ॥ यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम् ॥ संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः । महासंज्ञाकरणेन तदनुगुणानामेव गणे संनिवेशात् । अतः संज्ञाकार्यमन्तर्गणकार्यं च तेषां न भवति । सर्वो नाम कश्चित्तस्मै सर्वाय देहि । अतिक्रान्तः सर्वमतिसर्वस्तस्मै अतिसर्वाय देहि । अतिकतरं कुलम् । अतितत् ॥ तृतीयासमासे ॥ १।१।३० ॥ अत्र सर्वनामतान स्यात् ॥ मासपूर्वाय । तृतीयासमासार्थवाक्येऽपि न । मासेन पूर्वाय ॥ द्वन्द्वे च । १।१।३१ ॥ द्वन्द्वे उक्ता संज्ञा न ॥ वर्णाश्रमेतराणाम् ॥ समुदायस्यायं निषेधो न त्ववयवानाम् T । नचैवं *तदन्तविधिना सुट्प्रसङ्गः । सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडिति व्याख्यातत्वात् ॥ विभाषा जसि । १।१।३२ ॥ जसाधारं यत्कार्यं शीभावाख्यं तत्र कर्तव्ये द्वन्द्वे उक्ता संज्ञा वा स्यात् ॥ वर्णाश्रमेतरे । वर्णाश्र- मेतराः । शीभावं प्रत्येव विभाषेत्युक्तमतो नाकच् । किंतु कप्रत्यय एव । वर्णाश्रमेतरकाः ॥ प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च । १।१।३३ ॥ एते जसः कार्यं प्रत्युक्तसंज्ञा वा स्युः ॥ प्रथमे । प्रथमाः । शेषं रामवत् ॥ तयः प्रत्ययः । ततस्तदन्ता ग्राह्याः । द्वितये । द्वितयाः । शेषं रामवत् ॥ नेमे । नेमाः । शेषं सर्ववत् ॥ विभाषाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसंख्यानम् * ॥ द्वितीयस्मै । द्वितीयायेत्यादि । एवं तृतीयः ॥ अर्थवद्ग्रहणेनेह पटुजातीयाय ॥ निर्जरः ॥ जराया जरसन्यतरस्याम् । ७।२।१०१ ॥ जराशब्दस्य जरस् वा स्यादाजादौ विभक्तौ ॥ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च * । अनेकाल्त्वात्सर्वादेशे प्राप्ते—निर्दिश्यमानस्या- देशा भवन्ति । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् जराशब्दस्य जरस् । निर्जरसौ । निर्जरसः ॥ इनादीन् बाधित्वा परत्वाज्जरस् । निर्जरसा । निर्जरसे । निर्जरसः । पक्षे हलादौ च रामवत् ॥

१ जातसंस्कारबाधायोगादिति भावः ॥ २ तदुक्तं भाष्यकृता—‘अकच्स्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यङ्गं मुक्त- संशयम्’ इति ॥ ३ ‘ध्विन्विकृण्व्योर च’ इति सूत्रे लोपपदमकृत्वा अकारविधानं लोपस्य स्थानिवद्भावेन गुणवारकं विदधता पाणिनिनापि ध्वनितमेतदिति भावः ॥ ४ सर्वनामसंज्ञानुगुणानां संज्ञोपसर्जनभिन्नानामि- त्यर्थः ॥ ५ संज्ञोपसर्जनीभूतानाम् ॥ सर्वनामसंज्ञाकार्यम् उत्तरादित्यदादिगणकार्यं चेत्यर्थः ॥ ६ ‘न बहुव्रीहौ’ इत्यादिप्रकरणविहित इत्यर्थः ॥ T. प्रथमार्थे सप्तमीस्वीकारादिति शेषः ॥ * ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य तदन्तस्य च’ इति वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः ॥ ७ ‘जसि’ इति सप्तमी षष्ठ्यर्थे इत्यभिप्रेत्य ‘जसः कार्यं प्रति विभाषा अकज्डिङ्ग न भवति’ इति भाष्यसूचितमर्थं श्रुतसप्तम्यापि साधयति—जसाधारमिति ॥ ८ अत्र जातीयप्रत्ययोऽर्थवान् न तु तदेकदेशभूतः—‘तीय’ इति ॥ ९—‘अष्टन आ’ इत्यतोऽनुवर्तते । तत्फलम्—जराया इदं जारमित्यादौ न जरस् ॥ १० ‘येन विधिरुतदन्तस्य’ ‘व्यपदेशिवदेकस्मिन्’ इत्येत- त्फलितमिति भावः ॥ ११ सूत्रे स्थानषष्ठीप्रकृतित्वेनोच्चार्यमाणत्वमेव निर्दिश्यमानत्वम् । ‘षष्ठी स्थानेयोगा’ इत्यस्यैवार्थभूतेयमिति भावः ॥ १२ ‘प्राग्दीव्यतोऽण्’ इत्यत्र दीव्यतिशब्दैकदेशदीव्यच्छब्दानुकरणनिर्देशेन ‘एकदेशविकृतमनन्यवत्’ इति लौकिकन्यायाश्रयेण स्थानिवत्सूत्रभाष्यस्थ ‘एकदेशविकृतेषूपसंख्यानम्’ इति वार्तिकस्य गतार्थताया भाष्यकृतोक्तत्वेन लौकिकवार्तिकयोर्विशेषाभाव इति भावः ॥ १३ पक्षे इति जरसा- देशाभावपक्षे इत्यर्थः ॥ १४ ‘अचि र ऋतः’ इत्यतोऽनुवर्तमानस्य ‘अचि’ इत्यस्य फलमिदमिति भावः ॥

वृत्तिकृता तु-‘पूर्वविप्रतिषेधेन इनातोः कृतयोः संनिपातपरिभाषाया अनित्यत्वमाश्रित्य जरसि कृते निर्जरसिन निर्जरसादिति रूपे न तु निर्जरसा निर्जरस इति केचिद्’ इत्युक्तम् । तथा भिसि निर्जरसैरिति रूपान्तरमुक्तम् ॥ तदनुसारिभिश्च षष्ठ्येकवचने निर्जरस्येत्येव रूपं स्वीकृतम् ॥ एतच्च भाष्यविरुद्धम् ॥ पद्धन्नोमासहृन्निशसन्यूषन्दोषन्यकञ्छकन्नुदन्नासञ्छसप्रभृतिषु । ६।१।६३ ॥ पाद, दन्त, नासिका, मास, हृदय, निशा, असृज्, यूष, दोष, यकृत्, शकृत्, उदक, आस्य एषां पदादय आदेशाः स्युः शसादौ वा ॥ यत्तु आसनशब्दस्य आसन्नादेश इति काशिकायामुक्तं तत्प्रौमादिकम् । पादः । पादौ । पादाः । पादम् । पादौ । पदः । पादान् । पदा । पादेन इत्यादि ॥ सुडनपुंसकस्य । १।१।४३ ॥ सुट् प्रत्याहारः । स्वादिपञ्चव

३ ‘क्त्वा’..."? Wait, look at the characters: ‘ क् त्व : ’ - wait, could that be an abbreviation? Wait, look at the colon: is it a visarga or a colon? In old prints, sometimes a colon is used, or visarga. Wait, let's compare the colon/visarga with other visargas on the page: Look at: "हाहै । ङसिङसोर्दीर्घः–हाहाः । ओसि वृद्धिः–हाहौः । ङौ आद्गुणः–हाहे । शेषं विश्व-" The visarga after वृद्धिः, दीर्घः, etc. In L24: ‘ क्त्वः ’ ‘ श्नः ’ ॥ Wait, let's look at the second word again: Is it ‘ श्नः ’ or ‘ श्वः ’? It looks like ‘ श्नः ’ or ‘ श्वः ’. The letter has a loop: 'न' has a loop at the bottom left: न. 'व' has an open loop. Here it is round, like 'न'. But could it be 'श्नः'? Yes, 'श्' + 'न' = 'श्न'. Wait, what if it is: ‘ क्त्वः ’ ‘ श्नः ’? Let's look at footnote 3 again: "३ तेन ‘जहातेश्च क्त्वि’ इत्यत्र तु भवति । ‘टायामादेशः’ इत्यत्र न

, ङित् प्रत्यय like तिङ्: तिप् तस् झि... no, तिङ् has no ङित् in लट्, but in लङ्: ताम्, अन्... Wait, what about धातुरूप? Or what about तद्धित प्रत्यय that is ङित्? Or feminine suffix? ङीप्, ङीष्, ङीन are ङित्! If you have an इ-कारान्त word like घटि + ङीप् -> घटी! Yes! घटि is an इ-कारान्त प्रातिपदिक (meaning a water-jar or small pot)! घटिः -> स्त्रियां ङीप् -> घटी! If सुपि were not in the sutra घेर्डिति, then घटि + ङीप् would have गुण because ङीप् is ङित्! But ङीप् is not सुप्! So no गुण, and we get घटी! YES! घटि + ङीप् = घटी! That is why सुपि किम् ? घटी ।! Wait, but why is there a mark below घ in घटी? Wait, let's look at the mark below घ: It is a small circle or footnote marker? Wait, look at it: it looks like a small circle or a ू or maybe just a letter like घ with a damaged

ङसिङसोरत उत्स्यात् ॥ सख्युः ॥ औत् ।७।३।११८ ॥ इदुद्भ्यां परस्य ङेरौत्स्यात् ॥ उकारानुवृत्तिरुत्तरार्था । सख्यौ । शेषं हरिवत् ॥ शोभनः सखा-सुसखा । सुसखायौ । सुसखायः । अनङ्णिद्वद्भावयोराङ्गत्वान्तदन्तेऽपि प्रवृत्तिः । समुदायस्य सखिरूपत्वाभावादस- खीति निषेधाप्रवृत्तेर्घिसंज्ञा । सुसखिना । सुसखये । ङसिङसोर्गुणे कृते कृतयणादेशत्वाभावात् ख्यत्यादित्युत्त्वं न । सुसखेः । सुसख्यौ इत्यादि । एवमतिशयितः सखा-अतिसखा । परमः सखा यस्येति विग्रहे । परमसखा । परमसखायावित्यादि ॥ गौणत्वेऽप्यनङ्णित्त्वे प्रवर्तेते ॥ सखीमतिक्रान्तोऽतिसखिः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वान्न टच् । हरिवत् । इहाङ्- णित्त्वे न भवतः । गोस्त्रियोरिति ह्र