वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( २२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि ।८।३।१७॥ असन्धिः सौत्रः । एतत्पूर्वस्य रोर्यादेशः स्यादशि परे ॥ लोपः शाकल्यस्य । देवा इह । देवायिह ॥ अशि किम् ? देवाः सन्ति ॥ यद्यपीह यत्वस्यासिद्धत्वाद्विसर्गो लभ्यते, तथापि विसर्गस्य स्थानिवद्भावेन रुत्वाद्यत्वं स्यात् । नँ ह्ययमलिविधिः । रोरिति समुदायँरूपाश्रयणात् ॥ भोस् भगोस् अघोस् इति सकारान्ता निपाताः । तेषां रोर्यत्वे कृते ॥ व्योर्लघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य ।८।३।१८॥ पदान्तयो- र्वकारयकारयोर्लघूच्चारणौ वयौ वा स्तोऽशि परे ॥ यस्योच्चारणे जिह्वाग्रोपाग्रमध्यमूलानां शैथिल्यं जायते स लघूच्चारणः ॥ ओतो गार्ग्यस्य ।८।३।२०॥ ओकारातपरस्य पदान्त- स्याऽलघुप्रयत्नस्य यकारस्य नित्यं लोपः स्यात् ॥ गार्ग्यग्रहणं पूजार्थम् । भो अच्युत । लघु- प्रयत्नपक्षे भोयच्युत ॥ पदान्तस्य किम् ? तोयम् ॥ उञि च पदे ।८।३।२१॥ अवर्णपूर्व्योः पदान्तयोर्यवयोर्लोप उञि पदे । स उ एकाभिः । पदे किम् ? तन्त्रयुतम् । वेञः संप्रसारणे रूपम् । यदि तु प्रतिपदोक्तो निपात उञिति ग्रहीष्यते तर्ह्युत्तरार्थं पदग्रहणम् ॥ हलि सर्वेषाम् ।८।३।२२ ॥ भोभगोअघोअपूर्वस्य लघ्वलघूच्चारणस्य यकारस्य लोपः स्या-

---

१ ओकारान्तमात्रानुकरणत्वमाश्रित्येदम् ॥ सान्तरान्तानुकरणत्वे तु यलोपस्यासिद्धत्वान्नाद्य एवासन्धि- रिति बोध्यम् ॥ २ 'रोः सुपि' इत्यतोऽनुवर्त्याह-रोरिति ॥ ३ तथा च 'अशि' इति व्यर्थम् इति शेषः ॥ ४ रोरुकारस्योपदेश एवैत्संज्ञालोपयोर्जातयोरवशिष्टस्य रेफमात्रस्य विसर्गादेशस्थानित्वेन स्थानिवत्त्वेनानेयस्य रेफत्वस्याल्धर्मत्वमिति 'अनल्विधौ' इति प्रतिषेधेन नैव स्थानिवद्भावप्राप्तिरिति शङ्कां वारयति-नह्ययमिति॥अयम् यादेशविधिः । तत्र हेतुमाह-रोरितीति॥ ५ अयं भावः 'यन्निमित्तवैकल्य- प्रयुक्तोपदेशाप्रवृत्तावतिदेशो मृग्यते तस्य निमित्तस्य स्थान्यसाधारणधर्मत्व एव स्थानिवत्त्वनिषेध इति प्रकृते रुत्वधर्मवैकल्यप्रयुक्तायां यत्वविधेरप्रवृत्तौ स्थानिवत्त्वं मृग्यते तस्य रुत्वस्य विसर्गस्थानिरेफमात्रावृत्तित्वेनासाधारण- धर्मत्वाभावान्न स्थानिवत्त्वनिषेधः । न च इसंज्ञकोकारविशिष्टरेफत्वमेव रुत्वमिति रेफत्वसमनियतमेव रुत्वमिति अलाश्रयत्वादल्विधिरेवेति वाच्यम् । अतिदिश्यमानापेक्षितधर्ममुद्दिश्यैव विचारस्य करणीयत्वेन "विशिष्टं ह्येषोऽनलमाश्रयते इदं नाम" इति भाष्येण अपेक्षितधर्म एव विचारस्य करणीयतादर्शनेन स्थानिवृत्तिधर्म- विचारस्याकिंचित्करत्वसूचनात् ॥ ६ उपदिश्यमानत्वेन शीघ्रोपस्थितिकत्वं प्रतिपदोक्तत्वम् अनेक- लक्षणसाह्यज्ञानत्वेन विलम्बोपस्थितिकत्वं लाक्षणिकत्वमिति शीघ्रोपस्थितिकविलम्बोपस्थितिकयोः शीघ्रो- पस्थितिकस्यैव ग्रहणं न्याय्यमिति भावः ॥ ७ यदि तु यविधौ 'रो रि' इति सूत्रतः 'रः' इत्यस्या- नुवृत्त्या रेफस्यैव यत्वस्थानित्वं ज्ञात्वा रेफत्वस्य विसर्गस्थान्यरेफेऽसाधारणधर्मत्वेनाल्विधित्वान्नैव स्थानिवत्त्वम् इति यविधौ 'अश्' ग्रहणं व्यर्थम् इत्युपपाद्य भाष्यकृता । उत्तरार्थं तर्हि अश्ग्रहणं कर्तव्यम् "हलि सर्वेषाम्" हलि अशि यथा स्यात् । इह मा भूत-वृक्षव्यतेरप्रत्ययः 'वृक्षव् करोति' इति प्रयोजनमुक्तम् । इति विभाव्यते तर्हि प्रकृतसूत्रेऽपि 'व्योः' इति समुदितस्यैवानुवृत्तिः करणीया 'अशि' इत्यस्य च ॥ यत्तु 'लोपः शाकल्यस्य' इति सूत्रशब्देन्दौ नागेशभट्टः-परे तु 'नहि पदान्ता झलोऽणः सन्ति' इति लण्सूत्रभाष्याद् वृक्षवादेरनभिधानमेव-इति । तन्न सम्यक् तादृशभाष्यपाठस्य कस्मिन्नपि पुस्तकेऽलाभात् । 'नहि पदान्ताः परेऽणः' इति तूपलभ्यते यद्यपि तथापि तस्य भाष्यस्यैकदेशित्व- मंवश्यं कल्पनीयम् 'ननु चायमस्ति कर्तृ हर्तृ' इति भाष्येण दूषितत्वेनाप्रामाणिकत्वसूचनाच्च 'वृद्धि- रेचि' 'वृद्धिरादैच्' इति निर्देशेन 'न भ्याभ्यां पदान्ताभ्याम्' इति सूत्रेण पदान्ते हल्णां सत्त्वबोधनाच्च ॥ अशि परतस्तु वृक्षव् इति बलोपस्येष्टत्वमेव 'हलि अशि यथा स्यात्' इत्युक्तभाष्यात् किं न कल्प्येत । 'व्योः' इत्यत्र तु 'झलां जश्' इत्यत्रेवापवादत्वेव लोपो न कृतः ॥