वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ४० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- रपरत्वम् । कीः । किरौ । किरः । तीः । तिरौ । तिर इत्यादि गीर्वत् । ] इत्त्वाभावपक्षे तु ऋदुशन इति ऋतो ङीति च तपरकरणादनङ्ङुणौ न । कॄः । क्रौ । क्रः । कॄम् । क्रौ । कॄन् । क्रा । क्रे इत्यादि ॥ इति ऋदन्ताः ॥ ॥ गमॢ शक्लृ अनयोरनुकरणेऽनङि । गमा । शका । गुणविषये तु लपरत्वम् । गमलौ । गमलः । गमलम् । गमलौ । गमॄन् । गॅम्ला । गमॢले । ङसिङसोस्तु ऋत उदित्यत्त्वे संयोगान्तस्य लोपः-गमुल् । शकुल् । इत्यादि ॥ इति लृद- न्ताः ॥ ॥ सेः ६ । सयौ ७ । सयः । स्मृतेः । स्मृतयौ । स्मृतयः ॥ इत्येदन्ताः ॥ ॥ गोतो णित् ।७।१।९० ॥ गोशब्दात्परं सर्वनामस्थानं णिद्वत् स्यात् ॥ गौः । गावौ । गावः ॥ औतोऽम्शसोः ।६।१।९३ ॥ आ ओत इति छेदः । ओकारादम्शसोरचि परे आकार एकादेशः स्यात् ॥ शसा साहचर्यात्सुबेव अम् गृह्यते । नेह-अचिनवम् । असुनवम् । गाम् । गावौ । गाः । गवा । गवे । गोः । इत्यादि ॥ ओतो णिदिति वाच्यम् * ॥ विहितवि- शेषणं च * ॥ तेन सुद्यौः । सुद्यावौ । सुद्यावः । ओकारान्ताद्विहितं सर्वनामस्थानमिति व्याख्यानान्नेह-हे भानो । हे भानवः ॥ उः शंभुः स्मृतो येन सः स्मृतौः । स्मृतावौ । स्मृतावः । स्मृताम् । स्मृतावौ । स्मृताः । इत्यादि ॥ इत्योदन्ताः ॥ ॥ रायो हलि ।७।२।८७। रैशब्दस्याकारोन्तादेशः स्याद्धलि विभक्तौ ॥ अचि आयादेशः-राः । रायौ । रायः । रायम् । रायौ । रायः । राया । राभ्यामित्यादि ॥ इत्यैदन्ताः ॥ ॥ ग्लौः । ग्लावौ । ग्लावः । ग्लावम् । ग्लावौ । ग्लावः । इत्यादि ॥ औतोऽम्शसोरितीह न प्रवर्तते । ऐऔजिति सूत्रेण ओदौतोः सावर्ण्याभावज्ञापनात् ॥ इत्यजन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । अथाजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । रमा ॥ औङ आपः ।७।१।१८ ॥ आबन्तादङ्गात्परस्यौङः शी स्यात् । औङित्यौकार- विभक्तेः संज्ञा ॥ रमे । रमाः ॥ सम्बुद्धौ च ।७।३।१०६॥ आप एकारः स्यात्संबुद्धौ । एड्- ९ १ तपरेति । अत एव 'ऋत उद्' इति उत्त्वमपि नेति 'ग्रो यङि' इति निर्देशः संगच्छते ॥ २ अनङिति 'ऋदुशनस्' इति तपरकरणेन लकारस्य ग्रहणात् ॥ ३ गुणेति । 'ऋतो ङि' इत्यत्र तपरकरणेन लकारग्रहणमिति भावः ॥ ४ लृवर्णस्य दीर्घस्याभावात् सवर्ण ऋकार एव