भारतकोश
वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

पृष्ठ 123, कुल 192 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 123

६४ वाक्यपदीयम् अन्यैः दूरादुपलब्धौ स्वतन्त्रः शुद्धः स्फोटामिश्रितः ध्वनिः १ प्रकल्पितः इष्यते केवलॊ ध्वनिरेव गृह्यते वैयाकरणैः शब्दविशेषो ध्वनिर्न वायवो वायुसंयोगा वा इत्यभ्युपगमेन ध्वनेः श्रोत्रत्वात्। तदुक्तं श्लोकवार्तिके ‘ननु यस्य द्वयं श्रोत्रं तस्य बुद्धिद्वयं भवेत्’ इति। यस्य-वैयाकरणस्य, द्वयं ध्वनिः स्फोटश्च, श्रोत्रं व्यङ्ग्यं व्यञ्जकं च श्रोत्रग्राह्यम् इत्यर्थः ॥ दूसरे लोगों का मत है कि—ध्वनि असंवेद्य है (अर्थात् अज्ञेय है) और उसकी अनुमान द्वारा प्रतीति होती है और तीसरा मत है कि स्फोट से अमिश्रित (अर्थात् पृथक्) ध्वनि का स्वतन्त्र रूप से ग्रहण होता है। स्पष्टश्चायं पक्षः तपरसूत्रे ‘ध्वनिः स्फोटश्च शब्दानां ध्वनिस्तु खलु लक्ष्यते। अल्पो महांश्च केषांचिदुभयं तत्स्वभावतः॥’ इति ग्रन्थेन भाष्ये। ध्वनिः स्फोटश्चेति = व्यञ्ज- को व्यङ्ग्यश्चेत्यर्थः। शब्दानां व्यङ्ग्यानां संबन्धी व्यञ्जकत्वेन यो ध्वनिः स एव महानल्पश्च लक्ष्यते व्यङ्ग्यस्त्वभिन्नकाल एवेत्यर्थः। उभयमिति। व्यङ्ग्यो व्यञ्जकश्च प्रमाणेन स्व- भावतः सिद्धावित्यर्थः। केषांचिदिति। व्यक्तानामुभयं गृह्यते अव्यक्तानां तु ध्वनिरेव इति प्रदीपः। अत्रोद्योतः ‘उभयमित्यावृत्त्या २ योजनीयम् उभयं गृह्णत इति शेषः। तेन व्यक्तवाचामुभयम् ३ अव्यक्तवाचां वर्णधर्मानाक्रान्तध्वनिरेवेत्यर्थः। ध्व- निपदेन प्राकृतवैकृतानुभावपि उच्येते। ग्रहणकर्मभूतमुभयं तु प्राकृतध्वनिस्फोटरूपम्। वैकृतस्याल्पत्वादि चिराचिरोपलब्ध्यनुमेयमिति बोध्यम्’ इति॥ तदयं निष्कर्षः—ध्वनिः केवलमगृह्यमाणोऽपि स्फोटोपश्लिष्टः गृह्यते इत्येके। ध्वनिर्न गृह्यते तद्रूपरूपितं स्फोटमात्रं तु गृह्यते इत्यपरे। अव्यक्तानां ध्वनिरेव व्यक्तानां तूभयम् गृह्यते इत्यन्ये। केचित्तु ‘स्वतन्त्रोऽन्यैः प्रकाशक’ इति पाठमभिप्रेत्य तस्य दूरत्वदोषात्स्फोट- स्वरूपानवधारणे केवलॊ ध्वनिरुपलभ्यते तत्रापि स्फोटो भासत एव किन्तु दूरत्वदोषा- दस्फुटः यथा दूरत्वदोषात् प्रकाश्यमानस्यापि चन्द्रमसोऽल्पपरिमाणतया ग्रहणमित्यर्थं संगिरन्ते ॥ ८१ ॥ इनमें दूसरे मत का तात्पर्य यह है कि जैसे इन्द्रियों से विषय का ज्ञान होता है किन्तु इन्द्रियों का प्रत्यक्ष नहीं होता और विषय प्रतीति किससे होती है इस जिज्ञासा की निवृत्ति के लिए इन्द्रिय का अनुमान करना पड़ता है, वैसे स्फोट की प्रतीति के कारण की कल्पना में अन्यथाऽनुपपत्ति से अपरोक्ष ध्वनि का अनुमान करते हैं। १. स्याद्वादरत्नाकरकारास्तु—यदा केवलरणरणायितादिकरणेनाकारादिविशेषावगमः तदा स्वतन्त्रो ध्वनिः प्रतीयते ककारादिषु व्यक्तवर्णप्रतीतौ तु स्फोटे संसृष्टः प्रतीयते इति व्याचक्षते। २. एकस्य उभयं वर्त्तते इत्यर्थः अपरस्य उभयं गृह्णत इत्यर्थः। ३. वायुगुणो ध्वनिः वायो कर्णविवरं प्राप्ते समुत्पन्नभवादेन श्रोत्रं संस्कृत्य तेन गृह्यमाणः कदाचिद्वर्णरहितः केवलॊ गृह्यते कदाचिद्वर्णानभिव्यञ्जन् तदुपश्लिष्टः प्रतीयते प्रभास्वरूपवत् अस्ति हि वर्णोच्चारणे ध्वन्युपलब्धिः दूरादिमित्रेषु वर्णरहितध्वन्युपलब्धिदर्शनात्।

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक) · पृष्ठ 123, कुल 192 में से · BharatKosha