वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
पृष्ठ 177, कुल 192 में से
संदर्भ में पढ़ेंधी में ही अस्त करना चाहिए न कि द्युतेतर में इस अर्थ की प्रतीति होती है। इसी प्रकार से अर्थ की लिङ्ग द्वारा प्रतिपत्ति के लिए अनेक प्रकार का न्याय तर्क ( मीमांसा ) के द्वारा करते हैं ॥ १३७ ॥ अयं पूर्वोक्तस्तर्कः शब्दमूलक एव इत्याह— यह तर्क भी शब्दमूलक ही है क्योंकि— शब्दानामेव सा शक्तिस्तर्को यः पुरुषाश्रयः । शब्दानुगतो न्यायोऽनागमेष्वनिबन्धनः ॥ १३८ ॥ पुरुषाश्रयः पुरुषनिष्ठः यः वाक्यभेदादिज्ञानलक्षणः तर्कः स शब्दानामेव शक्तिः सामर्थ्यम् न हि शब्दशक्तिमनपेक्ष्य पुरुषैः तर्कः कर्तुं शक्यते शब्दशक्तैः- एतादृशी अर्थप्रकरणलिङ्गादिभिरनुगमं कुर्वन्ति पुरुषे शब्दाश्रितमेव तर्कं पुरुषाश्रितं मन्यन्ते तमागममनुगृहीतं तर्कमधिकृत्यैव 'यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नेतर' इति- वचनम् अनागमेषु आगमनिरपेक्षेषु पुरुषेषु वर्तमानो यः शब्दाननुगतः शब्द- शक्त्याऽपरिगृहीतो न्यायस्तर्कः स अनिबन्धनः न आगमार्थनिर्णयजनक इत्यर्थः । एतादृशं शुष्कं तर्कमधिकृत्यैव 'हेतुकांन् बकबृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्' इति निषेध इति भावः ॥ १३८ ॥ लोगों को जो 'ग्रहं सम्माष्टिं' वाक्य के अर्थ में वाक्य भेद का तर्क होता है यह शब्दों की ही शक्ति है जो आगम को प्रमाण न मानकर केवल शब्द शक्ति से अपरिगृहीत तर्क है वह तो आगम के अर्थ निर्णय का कारण भी नहीं बन सकता ॥ १३८ ॥ ननु यथा अर्थबोधकत्वं साधुष्विव असाधुषु वर्तते तथा धर्मजनकत्वं साधुष्विवा- साधुष्वपि स्यादितिशङ्कामपाकर्तुं दृष्टान्तमाह— जैसे साधुशब्दों की भाँति असाधुशब्दों में अर्थबोधकत्व है वैसे साधुशब्दों की भाँति असाधुशब्दों में धर्मजनकत्व नहीं है क्योंकि— रूपादयो यथा दृष्टाः प्रत्यर्थं यतशक्तयः । शब्दास्तथैव दृश्यन्ते विषापहरणादिषु ॥ १३९ ॥ यथा तुल्येऽपि रूपत्वे नीलं चक्षुषोऽनुग्राहकं भास्वरं तूपघातकं तुल्येऽपि रसत्वे मधुरः श्लेष्माणं जनयति कटुकः पित्तम् इति दृष्टफलाः। यथा तुल्ये रूपयोगे वायव्योऽजः श्वेतगुण एवालभ्यते तुल्येऽपि जलत्वे मद्यं पापफलं तीर्थोदकं तु पुण्यफलमिति अदृष्टफला रूपादयः प्रत्यर्थं यतशक्तयो नियतशक्तयो दृष्टाः तथैव तुल्येऽपि शब्दत्वे केचन शब्दाः दृष्टेषु विषापहरणादिषु केचन सूक्तादयोऽभ्यस्यमाना अदृष्टेषु धर्मादिषु यतशक्तयो दृश्यन्ते ॥ १३९ ॥ जैसे सब रूपों में रूपत्व एक है किन्तु नील रूप नेत्र को ठण्डा करता है और चमकीला रूप आँखों को चकाचौंध पैदा करता है, सब रसों में रसत्व एक है किन्तु मधुर कफ पैदा करता है और कटु पित्त। इस प्रकार रूपादिकों की शक्तियाँ भिन्न-भिन्न विषयों में