भारतकोश
वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

पृष्ठ 186, कुल 192 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 186

संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् १५७ अस्वगोण्यादयः शब्दाः विषयान्तरे नास्ति स्वं धनं यस्येत्यस्मिन्नर्थे आवपनेऽर्थे च साधवः निमित्तभेदात् प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् सर्वत्र अश्वादिशब्दे साधुत्वं व्यवस्थितम् धनाभावं प्रवृत्तिनिमित्तमादाय प्रयुज्यमानः अस्वशब्दः साधुः अश्वत्वजातिं प्रवृत्तिनिमित्तमादायासाधुः आपनत्वं प्रवृत्तिनिमित्तमादाय गोणीशब्दः साधुः गोरूपजातिं प्रवृत्तिनिमित्तमादाय चासाधुरिति भावः ॥ १४९ ॥ जैसे अस्व शब्द दरिद्रता का वाचक है अश्व का वाचक नहीं और गोणी शब्द एक ढंग के बोरा का वाचक है गौ का नहीं, इस प्रकार अस्व और गोणी शब्द किसी भिन्न अर्थ में साधु होने पर भी अश्व और गौ अर्थ में असाधु हैं। क्योंकि साधुत्व सर्वत्र प्रवृत्तिनिमित्त पर स्थिर है। (अर्थात् जिस शब्द से जो अर्थ प्रतीत होता है वह शब्द उन उन अर्थों में साधु है) ॥ १४९॥ तार्किकाद्यभिमतं साक्षाद्वाचकत्वलक्षणं साधुत्वं निर्वक्ति— जो तार्किक असाधु शब्दों को साक्षात् वाचक मानते हैं उनका मत है कि— ते साधुष्वनुमानेन प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः । तादात्म्यमुपगम्येव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः ॥ १५० ॥ पूर्वं ते अपभ्रंशाः गाव्यादयः साधूनां शब्दानां विषये प्रयुज्यमानाः साधुषु अनुमानेन साधुशब्दविषयकस्मृत्या प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः अर्थावबोधकारणानि भवन्ति पश्चात्तादात्म्यम् अर्थतादात्म्यमुपगम्य इव शब्दार्थस्य प्रकाशका भवन्ति । तत्र गौरिति प्रयोक्तव्ये केनचित् अशक्त्या प्रमादेन वा गावीति प्रयुक्तं ततः श्रोतुः गौरितिप्रयोक्तव्ये गावीत्यनेन प्रयुक्तमिति गोपदस्मृत्या गोविषयको बोधो जातः ततः पार्श्वस्थेन गावीशब्दादेवायं बोधो जात इति भ्रान्त्या प्रतिपन्न- मिति तेन गावीशब्दस्य गोरूपेऽर्थे तादात्म्याभावेऽपि तद्वात्म्यमुपगम्य गावी- शब्दादेव साक्षाद्बोधो भवतीति भावः । स्पष्टं चेदं 'तदशक्तिश्चानुरूपत्वात्' इति सूत्रे शाबरभाष्ये ॥ १५० ॥ जब कोई असाधु शब्द का प्रयोग करता है तब साधु शब्द समझने वाला विद्वान् असाधु शब्द से साधु का अनुमान कर लेता है और उसी अनुमान के द्वारा अर्थ बोध होता है। बाद में पार्श्वस्थ बालक को जो बीच के अनुमान का पता नहीं चलता, वह गावी शब्द का गोरूप अर्थ में तादात्म्य मान बैठता है और उसे साक्षात् गावी शब्द से ही बोध होने लगता है॥१५०॥ ननु साक्षादेवापभ्रंशानां कुतो न वाचकत्वमित्यत आह— किन्तु वैयाकरण असाधु शब्दों को साक्षात् वाचक नहीं मानते क्योंकि— न शिष्टैरनुगम्यन्ते पर्याया इव साधवः । ते यतः स्मृतिशास्त्रेण तस्मात्साक्षादवाचकाः ॥ १५१ ॥ यतः शिष्टैः पर्यायाः साधव इव ते असाधवः स्मृतिशास्त्रेण व्याकरण- स्मृतिमूत्रेण न अनुगम्यन्ते तस्मात् साक्षादवाचकाः असाधव इत्यर्थः । यदि- श्माधवो वाचकाः स्युस्तदा यथा पर्यायाः साधवः करः हस्त इत्यादयः अनुगम्यन्ते