वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
पृष्ठ 53, कुल 192 में से
संदर्भ में पढ़ें१२ वा. १ । २ अभिन्नात् संहृतक्रमात् अन्तःसन्निविष्टात् पश्यन्तीरूपात् शब्दतत्त्वात्-प्राप्तो वर्णपदवाक्यलक्षणो रूपविभागो यया, यद्वा अभिधेयत्वेन प्राप्तः रूपविभागः अर्थ- विशेषः गवादियया, यद्वा प्राप्तः रूपविभागः गवादिरर्थः कार्यकारणभावेन यया, शब्दो हि गवादिरूपेण परिणमते ते च गवादयस्तत्रैव लीनाः वाग्रूपेण व्यवतिष्ठन्ते यदाहुः- 'नामैवेदं रूपत्वेन यवृते रूपं चेदं नामभावेऽवतस्थे । एके तदेकमविभक्तं विभेजुः प्रागिवान्ये भेदरूपं वदन्ति' इति, सा तस्याः प्राप्तरूपविभागायाः सूक्ष्- मायाः वाचः वाचकत्वादभ्युदयहेतुत्वाच्च यः परमो रसः सारः व्यवस्थितसाधु- भावः शब्दसमूहः, यदाहुः 'ऋषीपमेतद्वाचो य. संस्कारहीनः शब्दः' इति 'निष्पीडि- तरसस्याग्रे रसः सारः यदन्वकिष्टं स ऋषीषः' इति यत्तत् श्रुतिप्रसिद्धं पुण्यतमम् प्रकाशाप्रकाशयोः प्रकाशकं ज्योतिः शब्दाख्यम्, यथाहुः- 'इह त्रीणि ज्योतींषि त्रयः प्रकाशाः स्वरूपपररूपयोरवद्योतकाः 'योऽयं जातवेदाः यश्च पुरुषेष्वन्तरः प्रकाशो यश्च प्रकाशाप्रकाशयोः प्रकाशयिता शब्दाख्यः तत्रैतत्सर्वमुपनिबद्धं यावत्स्थाणु चरिष्णु च' इति तस्य साधुशब्दसमूहस्य ज्ञाने अयं सामान्यविशेषलक्षणवान् व्याकरणरूपः आञ्जसः सरलो मार्ग उपाय इत्यर्थः । प्रतिपदोक्तशब्दपारायणरूपस्तु अत्यन्तकृच्छ्रो मार्गः तथा च श्रूयते 'बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्द- पारायणं प्रोवाच न चान्तं जगाम' इति । तथा च लाघवार्थं व्याकरणम् इति भावः॥१२॥ और जिसने एक और क्रम रहित पश्यन्ती वाक् रूपी शब्दतत्त्वसे वर्ण-पद-वाक्य रूपी रूपविभाग प्राप्त किया है । अथवा वाच्यरूपमें रूपविभाग (अर्थ विशेष) प्राप्त किया है । अथवा कार्य-कारणके रूपमें जिसने अर्थरूप धारण किया है और जो क्रमवती वाणीका (वैखरी) वाचक या अभ्युदयका कारण होनेके नाते परमसार है, जो श्रुति प्रसिद्ध पुण्यतम आलोक और तमको प्रकाशित करने वाली शब्दानामक़ी ज्योति है उसके साधुत्व ज्ञानके लिए यह व्याकरण शास्त्र ही सरल मार्ग है । क्योंकि शब्द अनन्त हैं । उनका ज्ञान कोषके द्वारा होना असम्भव है । एक बार इन्द्रजी- को इच्छा हुई थी कि सब शब्दोंको पढ़ लिया जाय । उन्होंने देवगुरु बृहस्पति को बुलाया और पढ़ने लगे । एक हजार वर्ष बीत गए किन्तु शब्द राशिका अन्त नही हुआ । आजकल तो जो बड़ा दीर्घायु होगा वह सौ वर्ष जी सकेगा फिर उसे इस शब्द राशिका ज्ञान कैसे हो सकता है । इसलिए शब्दोंके ज्ञानके लिए कुछ नियम बना लेना चाहिए । जो नियम कुछ सामान्य नियम हों और कुछ विशेष नियम हों । विशेष नियमोंसे सामान्य नियमोंका बाध हुआ करेगा । इस प्रकार थोड़ेसे समय और परिश्रमसे बड़े शब्द सागरको पार किया जा सकता है । अतः व्याकरण नामके इस शास्त्रका निर्माण हुआ जो थोड़ेसे परिश्रममें शब्द राशिका ज्ञान कराता है । अतः यह व्याकरण शब्द-जगतके ज्ञानमें लाघव (शीघ्रता) करने वाला है अर्थात् थोडे परिश्रममें अधिक शब्दोंका ज्ञान कराता है ॥ १२ ॥ सर्वव्यवहारसम्पादकज्ञात्यादिबोधकशब्दस्वरूपबोधकत्वादपि व्याकरणं प्रशंसन् भाष्योक्तं संदेहाभावरूपं पञ्चमं व्याकरणप्रयोजनमाह— अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निबन्धनम् ।