भारतकोश
वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

पृष्ठ 61, कुल 192 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 61

३० वाक्यपदीयम् ध्वन्यभिव्यञ्जकवायुसंयोगनिष्ठा वा भासन्ते इति पूर्वान्वयि । तथा च न कश्चित्- विरुद्धधर्माध्यासात् स्फोटनानात्वमिति भावः। ऋग्यजुःष्वेति 'अचतुरविचतुर......' त्यादिनाच् ॥ २१ ॥ और जिस स्फोट शब्दब्रह्ममें ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेदके जो उदात्त, अनुदात्त और स्वरित आदि वर्णोंके धर्म हैं वा धर्मकी तरह प्रतीत होते हैं वे भी स्फोटके धर्म नहीं हैं। किन्तु स्फोटकी व्यञ्जक ध्वनिमें अथवा वायु संयोग (अभिघात) में रहते हैं। अतः जैसे अन्यगण कत्वादिधर्मोंका स्फोटमें अवभास होता है वैसे उदात्त आदि विरुद्ध धर्मके सम्बन्ध होनेसे भी स्फोटका एकत्व बना रहेगा ॥ २१ ॥ यदेकं प्रक्रियाभेदैर्बहुधा प्रविभज्यते । तद्व्याकरणमागम्य परं ब्रह्माधिगम्यते ॥ २२ ॥ यदेकं ब्रह्म प्रक्रियाभेदैर्न्यायसांख्यवेदान्तादिदर्शनैः कालापादिव्याकरणभेदैर्वा- र्बहुधा भिन्नभिन्नेन प्रकारेण कर्तृत्वोदासीनत्वविवर्तोपादानत्वादिनो वर्णपदवाक्या- दिभेदेन वा प्रविभज्यते निरूप्यते तत्परं ब्रह्म भान्तरप्रणवरूपं व्याकरणमा- गम्य प्राप्य मध्यमादिवाग्ज्ञानद्वारा अधिगम्यते प्राप्यत इत्यर्थः ॥ २२ ॥ यही स्फोट रूप एक ब्रह्म जिसे न्याय, सांख्य और वेदान्त आदि दर्शनोंके विद्वानगण कर्त्ता उदासीन और विवर्तका उपादान आदि अनेक रूपसे कहते हैं तथा जिसे कालाप, ऐन्द्र और चान्द्र आदि व्याकरणोंके आचार्य, वर्ण, पद और वाक्य आदि अनेक रूपसे कहते हैं व विभाग बनाते हैं। वह ही आन्तर प्रणवरूपी पर-ब्रह्म मध्यमा, वैखरी आदि वाणीके द्वार व्याकरणसे जाना जाता है । अत्रायं निष्कर्षः—जगत्कारणस्य-‘सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ‘ब्रह्मैवेदं सर्वम्’ ‘आत्मैवेदं सर्वम्’ इत्यादि श्रुतिभिः सत्त्वमेकत्वं ब्रह्मत्वमात्मत्वं च यथा प्रतिपाद्यते तथा ‘वागेवार्थं पश्यति वागेवार्थं ब्रवीति वागेवार्थं निहितं सन्तनो- ति । वाग्येव विश्वं बहुरूपं निबद्धं तदेतदेकं प्रविभज्योपभुङ्क्ते’ ‘ओमित्येतदक्षरमि- सर्वम्’ ‘ओमिति ब्रह्म’ ‘ओमितीदं सर्वम्’ ‘वाचो ह वाक्’ इत्यादि श्रुतिभिः शब्दरूप- तापि प्रतिपाद्यते इति शब्दब्रह्मैव जगत्कारणम् । तच्च ‘तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति’ इति श्रुत्या स्वप्रकाशमपि। अत एव ‘इह त्रीणि ज्योतींषि त्रयः प्रकाशाः स्वरूपपररूपयोरवद्यो- तकाः तद्यथा-योऽयं जातवेदा यश्च पुरुषेष्वन्तरः प्रकाशः यश्च प्रकाशाप्रकाश्ययो प्रकाशयिता शब्दाख्यः प्रकाशः तत्रैतत्सर्वमुपनिबद्धं यावत्स्थास्नु चरिष्णु च’ इति हेलाराजीयस्याभियुक्तोक्तिः। तथा च वक्ष्यति-‘ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दानामेते पृथगवस्थिते’ इति । जैसे 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्, ब्रह्मैवेदं सर्वम्, आत्मैवेदं सर्वम्' इन श्रुतियोंके आधार पर जगत्के कर्त्ताको सत्य, एक, ब्रह्म और आत्मारूप मानते हैं। वैसे