भारतकोश
वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

पृष्ठ 63, कुल 192 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 63

३२ वाक्यपदीयम्

सिद्ध करता है। जिस अक्रम प्रणव से वाणीकी व्यक्ति होती है और जिसका हृदयकाशमें प्रत्यक्ष होता है वह परमात्मा है। 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति' (गीता) समस्त प्राणियों के हृदयदेशमें जिसका प्रत्यक्ष होता है वह ईश्वर है। तच्चैकमपि अक्रमं शब्दतत्त्वाख्यं आरोपितभेदकालशक्तिसहकृतया नानाविधका- र्यजननशक्तिमत्या मायया¹ 'बहु स्यां प्रजायेय' इति सङ्कल्प्य सक्रमं विचित्रं जगद्विरचयति। संकल्पश्च मायाया वृत्तिविशेषः। सा च मायाख्या शक्तिर्न ब्रह्मणो भिन्ना तस्याः कारणान्तरत्वापत्या जगत एककारणतावबोधिकानां 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इत्यादीनां श्रुतीनां व्याकोपापत्तेः, नाप्यभिन्ना तस्याः स्वध- र्मिणोऽभिन्नत्वे तद्वत् स्वधर्मभूतानामपि शक्तीनां स्वाभिन्नत्वापत्त्या जगद्वैचित्र्योप- पादकत्वानुपपत्तेरतस्तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वच्या सा इति 'अनादिनिधनम्' 'एकमेव यदाम्नातम्' 'अध्याहितकलाम्' इति कारिकाभिः स्पष्टीकृतम्। वह एक अक्रम शब्दब्रह्म अपनी आरोपित भेद वाली काल शक्तिकी सहायता तथा अनेक कार्यको उत्पन्न करने वाली मायाके 'मैं एकसे अनेक बनूँ' सङ्कल्पके द्वारा सक्रम विचित्र जगत् की रचना करता है। सङ्कल्प मायाकी एक वृत्ति है। माया ब्रह्मसे भिन्न नहीं अन्यथा कारणान्तरकी कल्पनामें एक कारणत्व सिद्धान्तका विरोध होगा। ब्रह्मसे अभिन्न भी नहीं अन्यथा धर्मीके अभेदसे धर्मभूतशक्तियोंके अभिन्न होने पर विचित्र जगत् नहीं उत्पन्न हो सकेगा। अतः वह माया अनिर्वचनीय है। शब्दतत्त्वाख्यं ब्रह्म प्रथमं स्वलिङ्गं त्रिमात्रमोङ्कारं ततोऽक्षरसमाम्नायं ततश्चतुरो वेदान् विरचय्य सर्वं जगद्व्यरीरचदिति। 'विधातुस्तस्येति' श्लोकोदाहृतभागवतेन— 'अनादिनिधना² नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा। आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः॥ नामरूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम्। वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः॥ इत्यादिस्मृतिभिश्चावगम्यते। तदेव च 'तत्त्वमसि श्वेतकेतो' 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य' 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादिश्रुतिभिः अविद्यावशाद्भोक्तृतापत्रं ज्ञेयरूपशून्यं चैतन्यमात्रं जीव इत्यभि- धीयते। स च मनोबुद्ध्यात्मकस्वसंकल्पेनेश्वरसृष्टं योषिदादिकं वस्तु भोग्यतया रचयति इति 'एकस्य सर्वबीजस्य' कारिकया स्पष्टीकृतम्। 'इत्याहुस्ते परं ब्रह्म यदनादि तथाक्षयम्। तदक्षरं शब्दरूपं सा पश्यन्ती परा हि वाक् स एवात्मा सर्वदैवव्यापकत्वेन वर्तते। अन्तः पश्यदवस्थैव चिद्रूपावमरूपकम् ॥ इति कारिकाभ्यां शिवदृष्टौ वैयाकरणमतत्वेनानुदितञ्च।

१. अयमर्थः 'कर्माण्यपेक्ष्य शम्भुर्मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः स्वाभिः। प्रतिपुरुषं भोगार्थं वपूंषि करणानि चाधत्ते॥ नानाविधशक्तिमयी सा जनयति कालतत्त्वमेवादौ। भाविभवद्भूतमन्यं कल्पयति जगदेव कालोऽतः' इति शैवैर्व्याख्यातः। २. अनादिनिधना पूर्वापरीभावहीना अक्रमा इति यावद् अतो न नित्या इत्याख्यानर्थक्यम्।

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक) · पृष्ठ 63, कुल 192 में से · BharatKosha