भारतकोश
वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

पृष्ठ 86, कुल 192 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 86

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ५७ प्रत्यक्षत्वे बाधकाभावः प्रत्यक्षपूर्वकस्यानुमानस्यातीन्द्रियार्थे अप्रवृत्त्या अनुमाना- बाध्यत्वं चेति भावः ॥ ३८ ॥ जो इन्द्रियोंसे गृहीत नहीं हो सकते और जो प्रत्यक्षमूलक अनुमानसे भी अग्राह्य हैं । भाव ( पदार्थ जैसे भगवान्, परमाणु, शब्दब्रह्म, देवता आदि ) जिन्हें महर्षियोंने आर्ष अलौकिक समाधि रूप तत्त्वसे ग्राह्य ) नेत्र ( नेत्र सदृश योगसे उत्पन्न धर्म ) के द्वारा देखा । उनके वचन अव्यवस्थित अनुमानसे बाधित नहीं हो सकते ॥ ३८ ॥ यद्यपि ऋषीणां वचनमनुमानेन न बाध्यते तथापि तद्वचनात् ये प्रवर्तन्ते तेषां निवृत्तिः शक्या कर्तुम् , अनुमानेन तद्वचनप्रामाण्ये संशयोत्पादनादत आह— और इन वचनोंको प्रमाण मानकर जो कार्यरत हैं उन्हें रोका भी नहीं जा सकता। क्योंकि— यो यस्य स्वमिव ज्ञानं दर्शनं नातिशङ्कते । स्थितं प्रत्यक्षपक्षे तं कथमन्यो निवर्तयेत् ॥ ३९ ॥ यः परिग्रहीता यस्य योगिनः दर्शनं स्वं ज्ञानमिव नातिशङ्कते न व्यभि- चारशङ्कां याति प्रत्यक्षपक्षे स्थितं योगिनां वचनं स्वं प्रत्यक्षमिव मन्यमानम् म् अन्यः तर्कशरणः कथं निवर्तयेत् तदीयानुमानेषु तस्यानाश्वासादिति भावः ॥ ३९ ॥ जो व्यक्ति जिस योगीके प्रत्यक्षको अपना प्रत्यक्ष मान बैठा है । उसे दूसरा व्यक्ति तर्कोंके द्वारा अपनी ओर कैसे खींच सकता है। क्योंकि उसे उसके तर्क पर विश्वास ही नहीं है ॥ ३९ ॥ इह कृतानां कर्मणां प्रेत्यादूर्ध्वम् इष्टानिष्टफलप्राप्तिर्भविष्यतीति ऋषिवचनानु- सारिणामाप्तानां वचनबलादेव सर्वैर्मनुष्यैः शास्त्रोपदेशं विना ब्राह्मणत्वादिजातिरिव निस्सन्दिग्धं मन्यते तथैवानुगम्यते चेत्याह— इदं पुण्यमिदं पापमित्येतस्मिन्पदद्वये । आचण्डालं मनुष्याणामल्पं शास्त्रप्रयोजनम् ॥ ४० ॥ चण्डालेभ्य आ इति आचण्डालं चण्डालपर्यन्तं मनुष्याणाम् इदं पापं इदं पुण्यम् इत्येतस्मिन्पदद्वये शास्त्रप्रयोजनम् अल्पम् इति सम्बन्धः ॥ एतादृशीं ख्यातिं प्राप्तमृषीणां वचनं यत् पामरा अपि जनाः शास्त्रमनधीत्यापि ऋषिवचनानु- सार्याप्तवचनविश्वासादेव पुण्यं पापं च जानन्तीति ततः कथं केनापि ऋषिवचनानु- सारिणः निवर्तयितुं शक्या इति भावः ॥ ४० ॥ यही कारण है कि—ब्राह्मणसे लेकर चाण्डाल तक जितने मनुष्य हैं । वे सब 'यह पुण्य है' और 'यह पाप है' ( यह ऋषियोंके वचनोंसे ही जान लेते हैं और विश्वास करते हैं । ) अतः उनके लिए शास्त्रका प्रयोजन अल्प ही है । तात्पर्य यह है कि आप्तज्ञान तर्ककी सहायताके बिना स्वयं प्रमाण है । क्योंकि वह आगममूलक है ॥ ४० ॥ ८