भारतकोश
वामन पुराण

वामन पुराण

Vamana Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished489 पृष्ठ

पृष्ठ 431, कुल 489 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 431
अध्याय ८५ ]सारस्वतस्तोत्रके संदर्भमें विष्णुपञ्जरस्तोत्र, सारस्वतस्तव-कथन-प्रसङ्गमें राक्षस-वृत्तान्त४२१
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
का सा रक्षा न तां वेद्मि वेद्मि नास्याः परायणम्।<br>यस्याः संसर्गमासाद्य निर्वेदं प्रापितं परम्॥ ३३<br><br>त्वं कृपां कुरु धर्मज्ञ मय्यनुक्रोशमावह।<br>यथा पापापनोदो मे भवत्वार्य तथा कुरु॥ ३४मैं यह नहीं समझ पाता हूँ कि जिसका सम्पर्क पाकर मुझे श्रेष्ठ वैराग्य उत्पन्न हुआ है वह रक्षा क्या है और उसका आधार कौन है? धर्मज्ञ! आर्य! आप कृपा करें। मेरे ऊपर दया करें। आप वह कार्य करें जिससे मेरे पापोंका विनाश हो जाय॥ ३२—३४॥
पुलस्त्य उवाच<br>इत्येवमुक्तः स मुनिस्तदा वै तेन रक्षसा।<br>प्रत्युवाच महाभागो विमृश्य सुचिरं मुनिः॥ ३५पुलस्त्यजी बोले— उस राक्षसके इस प्रकार कहनेपर उन महाभाग मुनिने बहुत देरतक विचार कर उत्तर दिया॥ ३५॥
ऋषिरुवाच<br>यन्मामाहोपदेशार्थं निर्विण्णः स्वेन कर्मणा।<br>युक्तमेतद्धि पापानां निवृत्तिरुपकारिका॥ ३६<br><br>करिष्ये यातुधानानां न त्वहं धर्मदेशनम्।<br>तान् सम्पृच्छ द्विजान् सौम्य ये वै प्रवचने रताः॥ ३७<br><br>एवमुक्त्वा ययौ विप्रश्चिन्तामाप स राक्षसः।<br>कथं पापापनोदः स्यादिति चिन्ताकुलेन्द्रियः॥ ३८<br><br>न चखाद स सत्त्वानि क्षुधा सम्बाधितोऽपि सन्।<br>षष्ठे षष्ठे तदा काले जन्तुमेकमभक्षयत्॥ ३९<br><br>स कदाचित्क्षुधाविष्टः पर्यटन् विपुले वने।<br>ददर्शाथ फलाहारमागतं ब्रह्मचारिणम्॥ ४०<br><br>गृहीतो रक्षसा तेन स तदा मुनिदारकः।<br>निराशो जीविते प्राह सामपूर्वं निशाचरम्॥ ४१ऋषिने उत्तर दिया— अपने कर्मसे पीड़ित होकर तुमने मुझसे जो उपदेश देनेके लिये कहा है, सो ठीक ही है। पापोंकी निवृत्तिसे उपकार होता है। परंतु मैं राक्षसोंको धर्मका उपदेश नहीं दूँगा। अतः भले राक्षस! इस विषयको तुम उन ब्राह्मणोंसे पूछो जो विषयोंपर शास्त्रीय व्याख्यान करते हैं। इस प्रकार कहकर वह ब्राह्मण चला गया। वह राक्षस चिन्तासे आकुल हो गया। मेरे पाप किस प्रकार दूर होंगे—इस विषयकी चिन्तासे उसकी इन्द्रियाँ घबड़ा गयीं। (पर) भूखसे कष्ट पानेपर भी उसने प्राणियोंका भक्षण करना छोड़ दिया। (प्रतिदिन) प्रत्येक छठे समय एक जीवका आहार करने लगा। किसी समय भूखसे पीड़ित होकर विशाल वनमें घूमते हुए उसने फल लेनेके लिये आये हुए एक ब्रह्मचारीको देखा। राक्षसने मुनिपुत्रको पकड़ लिया। उसके बाद जीवनसे निराश होकर उस ब्रह्मचारीने शान्त भाव प्रकट करनेवाला वचन कहा॥ ३६—४१॥
ब्राह्मण उवाच<br>भो भद्र ब्रूहि यत् कार्यं गृहीतो येन हेतुना।<br>तदनुब्रूहि भद्रं ते अयमस्म्यनुशाधि माम्॥ ४२ब्राह्मणने कहा— भद्र! यह बतलाओ कि तुम्हारा क्या कार्य है, तुमने मुझे क्यों पकड़ा है? तुम्हारा कल्याण हो। यह मैं प्रस्तुत हूँ। मुझे आज्ञा दो॥ ४२॥
राक्षस उवाच<br>षष्ठे काले त्वमाहारः क्षुधितस्य समागतः।<br>निःश्रोकस्यातिपापस्य निर्घृणस्य द्विजद्रुहः॥ ४३राक्षसने कहा— ब्रह्मचारिन्! इस समय मैं ब्राह्मणोंसे द्वेष और घृणा करनेके कारण श्रीसे हीन, अत्यन्त पापी और निर्दय हो गया हूँ। मुझे भूख लगी हुई है। आज छठे समयमें तुम मेरे भोजनके रूपमें आये हो॥ ४३॥
ब्राह्मण उवाच<br>यद्यवश्यं त्वया चाहं भक्षितव्यो निशाचर।<br>आयास्यामि तवाद्यैव निवेद्य गुरवे फलम्॥ ४४ब्राह्मणने कहा— निशाचर! यदि अवश्य ही तुम मुझे खाना चाहते हो तो मैं यह फल गुरुको समर्पित