वासवदत्ता (महाकवि सुबन्धु - श्लेष-प्रधान शास्त्रीय गद्यकाव्य सान्वय सटीक)

(prabhūta)timirataskarē (sam)udayam ārōhati (bhagavati bhāsvati) maṃjiṣṭhā(nikara¹) iva diggajēṣu mahābhārata[samarabhūmi]ru- dhirōdgāra iva kurukṣētrēṣu [255] sura(dhanuḥ)kāṃti(vi)lēpa iva jalada(cchadēṣu) kāṣāyapaṭa iva śākyāśrama(śākhāsu) kāusumbha- rāga iva dhvajapaṭapallavēṣu phalapāka iva karkaṃdhūṣu kuṃku- ma[cchaṭā]rasa iva vyōmamahāsāudh(āṃgaṇē²) saṃcaradaruṇa- (yavanikā)paṭa iva kāla(mahānaṭasya³) [bāla⁴]pravāḷa(bhāgā)ruṇē prasarati bālātāpē kṣaṇēna [ca] cāṭucaṭulacakravākahṛdaya(kōśa)- saṃtāpaharaṇād iva dahana(pratāpa)pravēśād iva dinanāthakā- mtōpal[ānal]asaṃgād ivō 'ṣṇimānam uṣṇaraśmēr āśrayati raśmi- saṃcayē kaṃdarpakētus sarvarātrajāgaraṇa(vaśād) āhāraśūnya- (paravaśa)śarīratayā niścētanō 'nēkayōjanaśa[256]t(ādhva)bhrama- ṇakhinnō vāsavadattayā 'py ēvaṃvidhayā saha latā(grahē) maṃ- damārutāṃdōlitakusumaparima(101)ḷalubdhamugdha(mukhara)- paribhramatbhramarajhaṃkāramanōharē tatkāla(sulabhayā⁵) ni- drayā gṛhītō niṣpaṃdakaraṇagrāmas suṣvāpa. tatō vaṇijī 'va pra- sāritāṃbarē mahādāvānala iva sakalakāṣṭhōddīpini (kalpavṛkṣa iva sarvāśāprasādhakē) pataṃgamaṃḍalē (madhyaṃ nabhassthalasyā⁶) 'rūḍhē [katham api] kaṃdarpakētuḥ (prabuddhaḥ⁷) priyayā vinā- kṛtaṃ latā(graham) avalōkya (cō) 'tthāya [257] [ca] tata itō datta- dṛṣṭiḥ kṣaṇaṃ (viṭapiṣu) kṣaṇaṃ latāṃtarēṣu kṣaṇaṃ [taruśikharēṣu kṣaṇam] (adhaḥ)kūpēṣu kṣaṇam (ūrdhvataruśikharēṣu) kṣaṇaṃ śu- ṣkaparṇarāśiṣu kṣaṇam ākāśa(talēṣu) kṣaṇaṃ dikṣu (kṣaṇaṃ⁸) vidi- kṣu ca bhramann anavarata[virahānala⁹]dahyamānahṛdayō vilalāpa. (hā) priyē vāsavadattē dēhi mē darśanam [258] (kṛtam) parihāsēna aṃtarhitā 'si tvatkṛtē yāni [mayā] duḥkhāny anubhūtāni tēṣāṃ tvam ēva pramāṇam. hā priya(sakha¹⁰) makaraṃda paśyē ('daṃ) dāivadurvilasitaṃ kiṃ (pūrvaṃ mayā kṛtam anavadātaṃ) karma. ahō (vipākō niyatēḥ) ahō duratikramā kālagatiḥ ahō grahāṇām

---

Footnotes

¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed. omit nikarā. ² So also Hall's manuscript B. ³ Cf. kālanaṭakasya in Hall's manuscript D. ⁴ Hall's manuscripts D, E, H also omit bāla. ⁵ So also Hall's manuscripts D, E. ⁶ Cf. nabhōmadhyam in Hall's manuscript E. ⁷ Cf. prāptabōdhaḥ in Hall's manuscripts E, H. ⁸ So also Hall's manuscript B. ⁹ Hall's manuscripts A, C, E, F, G, H also omit virahānala. ¹⁰ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G.

---

Devanagari Transcription / देवनागरी-रूपान्तरम्

(प्रभूत)तिमिरतस्करे (सम्)उदयम् आरोहति (भगवति भास्वति) मञ्जिष्ठा(निकर¹) इव दिग्गजेषु महाभारत[समरभूमि]रु- धिरोद्गार इव कुरुक्षेत्रेषु [२५५] सुर(धनुः)कान्ति(वि)लेप इव जलद(च्छदेषु) काषायपट इव शाक्याश्रम(शाखासु) कौसुम्भ- राग इव ध्वजपटपल्लवेषु फलपाक इव कर्कन्धूषु कुङ्कु- म[च्छटा]रस इव व्योममहासाध(आङ्गणे²) सञ्चरदरुण- (यवनिका)पट इव काल(महानाटस्य³) [बाल⁴]प्रवाळ(भागा)रुणे प्रसरति बालातापे क्षणेन [च] चाटुचटुलचक्रवाकहृदय(कोश)- सन्तापहरणाद् इव दहन(प्रताप)प्रवेशाद् इव दिननाथका- न्तोपल[आनल]सङ्गाद् इवो ऽष्णिमानम् उष्णरश्मेर् आश्रयति रश्मि- सञ्चये कन्दर्पकेतुस् सर्वरात्रजागरण(वशाद्) आहारशून्य- (परवश)शरीरतया निश्चेतनो ऽनेकयोजनश[२५६]त्(आध्व)भ्रम- णखिन्नो वासवदत्तया ऽप्य् एवम् Crush/विधया सह लता(ग्रहे) म- दममारुतान्दोलितकुसुमपरिम(१०१)ळलुब्धमुग्ध(मुखर)- परिभ्रमत्भ्रमरझङ्कारमनोहरे तत्काल(सुलभया⁵) नि- द्रया गृहीतो निष्पन्दकरणग्रामस् सुषवाप। ततो वणिजी ऽव प्र- सारिताम्बरे महादावानल इव सकलकाष्ठोद्दीपिनी (कल्पवृक्ष इव सर्वाशाप्रसाधके) पतङ्गमण्डले (मध्यं नभस्स्थलस्या⁶) ऽरूढे [कथम् अपि] कन्दर्पकेतुः (प्रबुद्धः⁷) प्रियया विना- कृतं लता(ग्रहम्) अवलोक्य (चो) ऽत्थाय [२५७] [च] तत इतो दत्त- दृष्टिः क्षणं (विटपिषु) क्षणं लतान्तरेषु क्षणं [तरुशिखरेषु क्षणम्] (अधः)कूपेषु क्षणम् (ऊर्ध्वतरुशिखरेषु) क्षणम् शु- ष्कपर्णराशिषु क्षणम् आकाश(तलेषु) क्षणम् दिक्षु (क्षणं⁸) विदि- क्षु च भ्रमन्न अनवरत[विरहानल⁹]दह्यमानहृदयो विललाप। (हा) प्रिये वासवदत्ते देहि मे दर्शनम् [२५८] (कृतम्) परिहासेन अन्तर्हिता ऽसि त्वत्कृते यानि [मया] दुःखान्य् अनुभूतानि तेषां त्वम् एव प्रमाणम्। हा प्रिय(सख¹⁰) मकरन्द पश्ये (ऽदं) दैवदुर्विल्सितं किं (पूर्वं मया कृतम् अनवदातम्) कर्म। अहो (विपाको नियतेः) अहो दुरतिक्रमा कालगतिः अहो ग्रहाणाम्