वायु पुराण

३२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ९श्लो १५-४०] (देवादिस्सृष्टिकथनम्)

साऽपविद्धा तनुस्तेन) सद्यः संध्या प्र(ह्र)जायत । तस्मादहस्तु देवानां रात्रिर्या साऽऽसुरी स्मृता ॥ १५ तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी । तस्माद्देवासुराः सर्व ऋषयो मनवस्तथा ॥ १६ ते युक्तास्तामुपासन्ते ब्रह्मणो मध्यमां तनुम् । ततोऽन्यां स पुनर्ब्रह्मा तनुं वै प्रत्यपद्यत ॥ १७ रजोमात्रात्मिकायां तु मनसा सोऽसृजत्प्रभुः । रजःप्रायात्ततः सोऽथ मानसानसृजत्सुतान् ॥ १८ मनसस्तु ततस्तस्य मानसा(स्यो) जज्ञिरे प्रजाः । (*दृष्ट्वा पुनः प्रजाश्चापि स्वां तनुं तामपी(पौ)हत साऽपविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत । तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः)॥२० इत्येतास्तनवस्तेन व्यपविद्धा महात्मना । सद्यो रात्र्यहनी चैव संध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे ॥ २१ ज्योत्स्ना संध्या तथाऽहश्च सत्त्वमात्रात्मकं स्वयम् । तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मात्त्रियामिका ॥ २२ तस्माद्देवा दिव्यतन्वा हृष्टाः सृष्टा मुखात्तु वै । यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा ॥ २३ तन्वा यदसुरान्रात्रौ जघनादसृजत्प्रभुः । प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यसह्या निशि तेन ते ॥ २४ एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह । पितॄणां मानवानां च अतीतानांगतेषु वै ॥ २५ मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि । ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्याभासितानि वै ॥ २६ भान्ति यस्मात्ततोऽम्भा(म्भां)सि भाशब्दोऽयं मनीषिभिः । व्याप्तिर्दीप्त्यां निगदितः पुनश्चाऽऽह प्रजापतिः ॥ २७ सोऽम्भांस्येतानि दृष्ट्वा तु देवदानवमानवान् । पितॄंश्च वाऽसृजत्सोऽन्यानात्मनो विबुधान्पुनः ॥ २८ तामुत्सृज्य तनुं कृत्स्नां ततोऽन्यामसृजत्प्रभुः । मूर्तिं रजस्तमःप्रायां पुनरेवाभ्ययुयुजत् ॥ २९ अन्धकारे क्षुधाविष्टस्ततोऽन्यां सृजते पुनः । तेन सृष्टाः क्षुधात्मानस्तेऽम्भांस्यादातुमुद्यताः ॥ ३० अम्भांस्तेतानि रक्षाम उक्तवन्तश्च तेषु च । राक्षसास्ते स्मृता लोके क्रोधात्मानो निशाचराः ॥ ३१ येऽब्रुवन्क्षिणुमोऽम्भांसि तेषां दृष्टाः परस्परम् । तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः ॥ ३२ रक्षणे पालने चापि धातुरेष विभाव्यते । य एष क्षितिधातुर्वै क्षयणे संनिरुच्यते ॥ ३३ तान्दृष्ट्वा ह्यमियेणास्य केशाः शीर्यन्त(?) धीमतः । शीतीष्णाश्चोच्छ्रिता ह्यूर्ध्वं तदाऽरोहन्त तं प्रभुम् हीना मच्च्छिरसो व्याला यस्माच्चैवापसर्पिताः । ( ÷व्यालात्मानः स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः ॥ ३५ पन्नत्वात्पन्नगाश्चैव सर्पाश्चैवापसर्पिणः । ) तेषां पृथिव्यां निलयाः सूर्याचन्द्रमसोरधः ॥ ३६ तस्य क्रोधोद्भवो योऽसावग्निगर्भसुदारुणः । स तु सर्पसहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकान् ॥ ३७ सर्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात्क्रोधात्मा(त्म)नो विनिर्ममे । वर्णेन कपिशेनोम्रास्ते भूताः पिशिताशनाः॥ ३८ भूतत्वात्ते स्मृता भूताः पिशाचाः पिशिताशनात् । धयन्तो गांस्ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे तदा ॥ ३९ धयतीत्येष धातुर्वै पानार्थे परिपठ्यते । पिबन्तो जज्ञिरे गास्तु गन्धर्वांस्तेन ते स्मृताः ॥ ४०

---

*एतच्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ङ. पुस्तके नास्ति । ÷ धनुश्चिह्नान्तर्गतश्लोको न दृश्यते ख.ग.घ.पुस्तकेषु ।