वायु पुराण

[अ० १०१ श्लो० १९९-२२०] वायुपुराणम् । ४०७

( भूर्लोकादिव्यवस्थावर्णनम )

संसेकज्ञानाभावेन सहस्रेणैव संमिताः । औदका जन्तवः सर्वे निश्चयात्तद्विचारितम् ॥ १९९ सहस्रेणैव भावेन सत्त्वानां सलिलौकसाम् । विहंगमास्तु विज्ञेधा लौकिकास्ते च सर्वशः ॥ २०० यः सहस्रतमो भामस्तेषां वै पक्षिणां भवेत् । पशवस्तत्समा ज्ञेया लौकिकास्तु चतुष्पदाः ॥ २०१ चतुष्पदानां सर्वेषां सहस्रेणैव संमताः । भागेन द्विपदा ज्ञेया लौकिकेऽस्मिंस्तु सर्वशः ॥ २०२ यः सहस्रतमो भागो भागे तु द्विपदां पुनः । धार्मिकास्तेन भामेनं विज्ञेयः संमिताः पुनः ॥ २०३ सहस्रेणैव भागेन धार्मिकेभ्यो दिवं गताः । यः सहस्रतमो भागो धार्मिकाणां भवेद्दिवि ॥ संमितास्तेन भामेन मोक्षिणस्तावदेव हि ॥ २०४ स्वर्गोपपादकैस्तुल्या यातनास्थानवासिनः । पतिताः पापकम्माणो दुरात्मानो म्रियन्ति ये ॥ रौरवे तामसे ह्येते शीतोष्णं प्राप्नुवन्ति ते ॥ २०५ वेदनाकटुकास्तन्धा यातनास्थानमागताः । उष्णस्तु रौरवो ज्ञेयस्तेजो घोररसात्मकः ॥ २०६ ततो घनात्मकश्चापि शीतात्मा सततं तपः । एवं सुदुर्लभाः सन्तः स्वर्गे वा धार्मिका नराः ॥ २०७ एषा संख्या कृता संख्या(?) ईश्वरेण स्वयंभुवा । गणना विनिवृत्तैषा संख्या ब्राह्मी च मानुषी ॥

ऋषय ऊचुः—

महो जनस्तपः सत्यं भूतो भाव्यो भवस्तथा । उक्ता ह्येते त्वया लोका लोकानामन्तरेण च ॥ लोकान्तरं च याहग्वै तन्नो ब्रूहि यथातथम् ॥ २०९ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स वायुर्दृष्टतत्त्वार्थ इदं तत्त्वमुवाच ह ॥ २१०

वायुरुवाच—

व्यक्तं तर्केण पश्यन्ति योगात्प्रत्यक्षदर्शिनः । प्रत्याहारेण ध्यानेन तपसा च क्रियात्मनः ॥ २११ ऋभुः सनत्कुमाराद्याः संबुद्धाः शुद्धबुद्धयः । व्यपेतशोका विरजाः सन्तो ब्रह्मैव सत्तमाः ॥ २१२ अक्षयाः प्रीतिसंयुक्ता ब्रह्म निष्ठान्ति योगिनः । ऋषीणां वालखिल्यानां तैर्यथाहतमीश्वरैः ॥ २१३ यथा चैव मया दृष्टं सांनिध्यं तत्र कुर्वता । अतर्ह(कर्य)सत्कृतार्थानामालयं चेश्वरस्य यत् ॥ २१४ ईश्वरः परमाणुत्वाद्भावग्राह्यो मनीषिणाम् । ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः ॥ २१५ द्रष्टृत्वमात्मसंबंन्धमधिष्ठातृत्वमेव च । अव्ययानि दशैतानि तस्मिंस्तिष्ठन्ति शंकरे ॥ २१६ विभुत्वात्खलु योगाग्निर्भरलणोऽनुग्रहे रतः । स लोकाविग्रहो भूत्वा साहाय्यमुपतिष्ठते ॥ २१७ अक्षरं ध्रुवमव्यग्रमष्टमं त्वौपसर्गिकम् । तस्येश्वरस्य यन्मात्रं स्थानं मायामयं परम् ॥ २१८ मायया कृतमाचष्ट मायी देवो महेश्वरः । देवानामुपसंहारस्तत्प्रमाणं हि कीर्त्यते ॥ २१९ विस्तरेणाऽऽनुपूर्व्या च ब्रुवतो मे निबोधत । त्रयोदशैव कोट्यस्तु नियुता दश पञ्च च ॥ भूर्लोकाद्ब्रह्मलोको वै योजनैः संपर्कीर्त्यते ॥ २२०