वायु पुराण

८८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्— [अ० ३० श्लो० ३-२७]
(दक्षशापवर्णनम्)

देवाङ्गुरामपुष्याणां दृष्ट्वा देवोऽभ्यभाषत । पितॄन्वन्मन्यमानस्य जज्ञिरे वोपयक्षिताः ॥ ३
मध्वादयः षडृतवस्तान्पितॄन्परिचक्षते । ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥ ४
मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेष्वपि । एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्ना ह्यन्तरे शुभे ॥ ५
अग्निष्वात्ताः स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै । अयज्वानस्तथा तेषामासन्वै गृहमेधिनः ॥ ६
अग्निष्वात्ताः स्मृतास्ते वै पितरोऽनाहिताग्नयः ॥
यज्वानस्तेषु ये ह्यासीन्पितरः सोमपीथिनः । स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितरस्त्वाग्निहोत्रिणः ॥ ७
ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रेऽस्मिन्निश्चयो मतः ॥
मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ तु शुष्मिणौ । नभश्चैव नभस्यश्च जीवावेतावुदाहृतौ ॥ ८
इषश्चैव तथोर्जश्च सुधावन्तावुदाहृतौ । सह(हा)श्चैव सहस्यश्च मन्युमन्तौ तु तौ स्मृतौ ॥ ९
तप(पा)श्चैव तपस्यश्च घोरावेतौ तु शैशिरौ ॥
कालावस्थास्तु षट्तेषां मासाख्या वै व्यवस्थिताः । त इमे ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनास्तु वै ॥ १०
ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्तेऽभिमानिनः । मासार्धमासस्थानेषु स्थानं च ऋतवोर्तवाः ॥ ११
स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानाभिमानिनः । अहोरात्रं च मासाश्च ऋतवश्चायनानि च ॥ १२
संवत्सरश्च स्थानानि कालावस्थाभिमानिनः । निमेषाश्च कलाः काष्ठा मुहूर्ता वै दिनक्षपाः ॥ १३
एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्थाव्यवस्थिताः । तन्मयत्वात्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत ॥ १४
पर्वण्यास्तिथयः संध्या पक्षा मासार्धसंज्ञिताः । *[निमेषाश्च कलाः काष्ठा मुहूर्ता वै दिनक्षपाः ॥
द्वार्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृतुरुच्यते ॥] १५
ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे । संवत्सरः सुमेकस्तु स्थानान्येतानि स्थानिनाम् ॥ १६
ऋतवः सुमेकपुत्रा विज्ञेया ह्यष्टधा तु षट् । ऋतुपुत्राः स्मृताः पश्च प्रजास्त्वार्तवलक्षणाः ॥ १७
यस्माच्चैवाऽऽर्तवेयास्तु जायन्ते स्थाणुजङ्गमाः । आर्त्तवाः पितरश्चैव ऋतवश्च पितामहाः ॥ १८
सुमेकात्तु प्रसूयन्ते म्रियन्ते च प्रजातयः । तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै सुमेकः प्रपितामहः ॥ १९
स्थानिषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्तिताः । तदारूढ्यास्तन्मयत्वाच्च तदात्मानश्च ते स्मृताः २०
प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः । संवत्सरः स्मृतो ह्यग्निरृतमित्युच्यते द्विजैः ॥ २१
ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः । मासाः षडृतवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चाऽऽर्तवाः सुताः ॥ २२
द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिसंसर्पतामपि । स्थावराणां च पञ्चानां पुण्यं कालार्त्तवं स्मृतम् ॥ २३
ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्तितम् । इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चाऽऽर्तवाश्च ये ॥ २४
सर्वभूतानि तेभ्योऽथ ऋतुकालाद्विजज्ञिरे । तस्मादेतेऽपि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् ॥ २५
मन्वन्तरेषु सर्वेषु स्थिताः कालाभिमानिनः । स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंयमात् ॥ २६
अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । जज्ञाते च पितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते ॥ २७

---

* इदमर्धं नास्ति क. पुस्तके ।