वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

[पृष्ठ २५२]

यद्वा त्वष्टा देवः विशेषत आदित्यस्य रूपं शाणोल्लेखादिना विदधन् कृतवान् । 'त्वष्ट्रेव यन्त्रोल्लिखितो विभाति' इति रघुवंशेऽपि । एवं भूतः स विशिष्ट एति उदेति । अग्रे मर्त्यस्य मनुष्यस्य सतः तस्य पुरुष- मेधयाजिन आजानदेवत्वं मुख्यदेवत्वं सूर्य्यरूपेण कर्मणा उत्कृष्टेन देवत्वं प्राप्ताः कर्मदेवाः सृष्ट्यादामुत्पन्ना आजानदेवास्ते कर्मदेवेभ्यः श्रेष्ठाः । 'ये शतं कर्म देवानामानन्दा स एक आजान देवानामानन्दः' (बृ० ४।३।३५) श्रुतेः । मर्त्यस्य मरणशीलस्य मनुष्यस्येत्येवार्थः संगतो भवति, न तु मर्त्यस्य जडस्य रेतसो देवत्वं देवनिवासयोग्यत्वमित्यर्थः । सवस्यैव तथात्वेन स्तुत्यनुपपत्तेः । रेतसो जडत्वेऽपि मर्त्यत्वानुपपत्तेश्च । न च मर्त्यस्य जडस्य देवत्वं चेति त्रित्वमित्यर्थः । उभयोरपि पदयोर्गौणार्थत्वा- नुपपत्तेः । वस्तुतस्तु यथा शरीरस्य चैतन्याभिव्यक्तिस्थानत्वेन चेतनत्वं तथैव पञ्चाग्निविद्यानुसारेण रेतसोऽप्यनुशयिसंश्लिष्टस्यैव योषायों गर्भत्वोक्तेः । यदुक्तं कौषीतक्युपनिषदि 'ये वै केचनास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । तत्र चन्द्रमास्तं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात् विचक्षणादृतवोरेत आभृतम् पञ्चदशात् प्रसूतात्पित्र्यवतस्तन्मा पुंसि कर्त्तरयेरयध्वन् पुंसा कर्त्रा मातरि मां निषिञ्च स जायमान उपजाय- मानो द्वादशत्रयोदश उपमासो द्वादश त्रयोदशेन पित्रा संतद्विदे प्रतितद्वि- देऽहम् ऋतुरस्मि आर्तवोऽस्मि आकाशाद्योनेः संभूता भार्या एतत्सवत्स- रस्य तेजोभूतस्यात्मा त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोहमस्मि' १।२-६ अस्य प्रश्नोत्तरस्येदं तात्पर्यं - सोमप्रधानाच्चन्द्रमण्डलाद् रेतो जायते । तत एव जीवशरीरं निर्वर्त्तते । तस्माच्चन्द्रस्यांश एव जीवशरीर- रूपेण परिणत इति । यस्त्वमसि सोहमस्मि इत्यादिना स्वस्मिंश्चन्द्राभेद एव पुरुषेण ख्याप्यते । रेतः शब्दश्चायं तत्तदुत्पादके सर्वत्रैव व्यवहृतः । यथा हिरण्यरेता अग्नि अग्नेः सारभूतादंशाद्धिरण्यं जायते कृशानुरेता रुद्रः । अथातो रेतसः सृष्टिः प्रजापते रेतो देवा देवानां रेतो वर्षः वर्षस्य रेतो ओषधयः ओषधीनां रेतो अन्नम् अन्नस्य रेतो रेतः रेतसां रेतः प्रजाः प्रजानां रेतो हृदयम् हृदयस्य रेतो मनः मनसो रेतो वाक् सर्वत्र- सारभूतं यज्जन्यं तच्चेद्रेत उक्तम् । ऋतूनां चन्द्रजन्यत्वाच्चन्द्ररेतस्त्व-

---

[पृष्ठ २५३]

मुक्तम्” तदपि न प्राकृतयज्ञसाधकम् । बृहदारण्यके छान्दोग्ये कौषीत- क्याञ्च पञ्चाग्निविद्यादिक्रमेण विशिष्टानां जीवदेहानां सोममयत्वं सोमजन्यत्वमुक्तमिष्यते च । सोमजन्यत्वमिष्टमेव । तत्राहुतित्वादि- कत्वारोपितमित्यप्युक्तमेव पञ्चाग्निविवरणे। रेतः शब्दः शुक्रे प्रसिद्धोऽपि गौण्यावृत्त्या तत्सारतज्जन्यवस्तुषु प्रवर्त्तते । अतएव अन्नस्य रेत रेत एवेत्युक्तम् । न सर्वे चन्द्रमसं गच्छन्ति । भोगायैव चन्द्रारोहणं । न निष्प्रयो- जनम्, न वा प्रत्यवरोहाय । पुष्पफलोपादानाय वृक्षमारोहति न निष्प्र- योजनम् नापि पतनायैव । नानिष्टकारिणां चन्द्रमसि भोगो भवति । तस्मादिष्टिकारिण एव चन्द्रमसमारोहन्ति, नेतरे । ते तु संयमनं यमालयमवगाह्य स्वदुष्कृतानुरूपा यामीयातना अनुभूय पुनरेवेमं लोकं प्रत्यवरोहन्ति । एवं तेषामारोहावरोहौ भवतः । 'न साम्परायः प्रति- भाति वालं' ... 'पुनः पुनर्वशमापद्यते मे' 'वैवस्वतं संगमनं जनानामिति' वचनेभ्यः । संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात् (ब्र० सू० ३।१।१३) 'स्मरन्ति च' १४ । मनुव्यासप्रभृतयः शिष्टाः । संयमने यमायतं कपूयकर्मविपाकं स्मरन्ति । 'अपि च सप्त' १५ । रौरवप्रमुखाः सप्तनरकाश्च स्मर्य्यन्ते ताननिष्टकारिणः प्राप्नुवन्ति । यमप्रयुक्ताश्चित्र- गुप्ताद्यस्तत्राधिष्ठातारः । 'अविद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात्' १७ । अथै- तयो पथोन कतरेण च तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्त्तीनि भूतानि । जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्य्यते । विद्या कर्मणी देवयानपितृयानपथोः प्रतिपत्तौ प्रकृते तथ इत्थं विदुः इति विद्या तया प्रतिपत्तव्यः देवयानपन्था इष्टापूर्ते दत्तम् (छा०।५।१०।१-३) इति कर्म तेन पितृयाणः पन्थाः । तस्मान्नानिष्टकारिणां चन्द्रलोकारोहणम् । सर्वेषां तत्र गमने 'वेत्थ यथासौ लोको न संपूर्य्यते' इत्युक्तिरपार्था स्यात् । यद्यप्यनारोहेणापि तदुत्तरं संभवति श्रुतिस्तु तृतीयस्थानसंकीर्तनेनासंपूर्णं दर्शयति । एतत्तृतीयस्थानं तेनासौ लोको न संपूर्य्यते' (छा० ५।१०।८) अतः शाखान्तरानुरोधेन कौषीतक्यां सर्वशब्दः अधिकृतापेक्ष एव प्रतिपत्तव्यः ।