वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ ४२८

व्याकरणशास्त्रं वाङ्मूलं निवारयति । संस्कारहीनः शब्दोऽपि फादर, गावी, पित्तेति प्रयुयुक्षिते फादर गावीत्यादि निष्पद्यते स एवापभ्रंशः । 'शब्दप्रकृतिरपभ्रंशः' इति सङ्ग्रहवचनात् । केचित्तु प्राकृतं मूलं संस्कारेणोत्पन्नं संस्कृतमेव सादि वदन्ति । तत्त प्राकृतव्याकरणविरुद्धम् । तत्र तु प्रकृतिः संस्कृतं तस्माद्भवं प्राकृत- मिति संस्कृतमेव प्रकृतिरित्युक्तम् । संस्कारस्त्वत्र असाधुशब्देभ्यः साधुशब्दानां विवेचनमेव । यथा तितउना ( चालन्या ) अनुपादेयेभ्यः उपादेयानां पृथक्करणमेव संस्कारः तथैवात्रापि बोध्यम् । 'शब्दः संस्कारहीनो या गौरिति प्रयुयुक्षिते । तमपभ्रंशमिच्छन्ति विशिष्टार्थनिवेशिनम् ॥' ( वा० प० ब्र० का० १४८ ) तत्रापि अश्श्वगोण्यादयः अश्वगवादिसम्बन्ध एवासाधवः, धनहीने आबपने तु साधव एव । तदुक्तम्- उभयेषामविच्छेदादन्यशब्दविवक्षया । योऽन्यः प्रयुज्यते शब्दो न सोऽर्थस्याभिधायकः ॥ ( वा. प. ब्र. का. १५६ ) अन्ये तु साधूनामसाधून ञ्चाविच्छेदात् वाचकत्वं सममित्याहुः । 'समानायामर्थावगतौ शब्दैश्चापशब्दैश्च शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते' इति महाभाष्यवचनात् । अनादिकालात्साध्वसाधुशब्दानां एव तितउस्थानीयेन व्याकरणेन पृथक्करणलक्षणसंस्कारेण साधुशब्दानां संस्कृतत्वं युज्यते । तत एव वेदेऽपि संस्कृताया वाचो भिन्ना काचि- न्मानुषी वाक् स्वीकृता । आधुनिका अपि व्याहरन्ति यत् लैटिन ग्रीक जेन्द संस्कृतादिभाषाः परस्परं भगिन्य एव, तासां परस्परं साम्यदर्शनात् । कदाचित्तत्तद्भाषा- भाषिणः समानदेशस्था आसन्निति तेषां भाषैक्यञ्चानुमीयते । यथा यथा ते परस्परं विप्रकर्षमुपगतास्तथा तथा तद्भाषासु भेदाः सञ्जाताः ।

---

पृष्ठ ४२९

यस्यास्तु भाषाया इमा दुहितरः सा तु मृतेत्यपि तदनुपलम्भादनुमानम् ।” तदपि मन्दम्; यतः संसारस्य पुस्तकालयेषु प्राचीनतमस्य ऋग्वेदस्यैवोप- लम्भात् संस्कृतभाषाया एव सर्वाधिकप्राचीनता विज्ञायते । सैव च लैटिन ग्रीक जेन्द भाषाणां जननी, उपस्थितं परित्यज्यानुपस्थित- कल्पने मानाभावात् । विपुलसंस्कृतधातुप्रत्ययेभ्यः सर्वशब्दानां निष्पत्तिसम्भवाच्च । एवं पिदर फादर आदिशब्दानां संस्कृतप्रकृतिकत्वेन साधु स्मरणात् पित्रादिवाचकत्ववृत्त्यभावेऽपि अक्षिनिकोचादिवत्तज्ज्ञाप- कत्वं वा स्वतन्त्रतया वाचकत्वं वा । न साधुशब्दतदर्थ-सम्बन्धा- नामौत्पत्तिकत्वे ( स्वाभाविकत्वे ) काचिद् बाधा । व्याकरणशास्त्रेण येषां साधुत्वं तेभ्यः पुण्यविशेषो जायते इति नियमस्तु विशेषः । यदृच्छाशब्दवन्नव्यशब्दानां तु सङ्केतोऽपि नव्यः । वस्तुतस्तु वैयाकरणानां मते बौद्ध एवार्थः शक्यः । पदमपि बौद्धमेवेति तयोरभेदः । सामयिकः शब्दार्थप्रत्ययः । समयस्तु 'अस्येदं नामधेय'- मिति नियोगरूपः, 'अयमयमिति नियोग' इति पातञ्जलात् । तत्रापि पाणिन्यादिस्मार्तसङ्केतस्यैव वाचकता नियामकत्वम् , न त्वाधुनिकस्य । आधुनिकसङ्केतस्थले 'द्वादशेऽह्नि पिता नाम कुर्यात्' इति स्मृत्यनुसारेण क्रियमाणनामस्थले लक्षणैव । तत्र घट-गोविन्दादि- गुणाद्यारोपेण तन्मूलकप्रवृत्तिनिमित्तारोपेण च बोधः । गामानयेति प्रयोजकवृद्धवचनेन गवानयनप्रवृत्तिरूपं प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धव्यवहारं पश्यता व्युत्पित्सुना बालेन प्रयोज्यप्रवृत्त्या स्वस्तन्यपानप्रवृत्तिमूलज्ञान- वज्ज्ञानमनुमाय ज्ञानस्य चोपस्थितत्वात् शब्दमेव कारणत्वेन गृहीत्वा असम्बद्धस्य कारणत्वानुपपत्त्या सम्बन्धः कल्प्यते । गां बधान अश्वमानयेति अवापोद्वापाभ्यां सास्नादिमदादिषु गवादिपदानां शक्ति- र्गृह्यते । व्यवहारस्यैव शक्तिग्राहकेषु प्राधान्यम् । यथा वृश्चिकाद्गो- मयाच्च वृश्चिकोत्पत्तिः । एवं सर्गादौ केवलादृष्टात् । इदानीं तु ब्राह्मणाद्- ब्राह्मणोत्पत्तिः । यथा मायावी मायामयं प्रयोज्यं निर्माय घटमानये- त्यादि प्रयुज्य शक्तिं ग्राहयति । तथेश्वरोऽपि केवलादृष्टाच्छरीरद्वयं कृत्वा शक्तिं ग्राहयति ।