वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

ऋग्वेदादेः न किञ्चिदन्यत् स्वरूपं विहायते । प्राणस्य अवान्तरकारणत्वे सत्यपि सर्वकारणत्वानुपपत्तेश्च । तेन शालग्रामे विष्णुबुद्धिवत् मनो- ऽन्नादित्यादिषु ऋगादिबुद्धिर्युक्ता । प्रकृतिविकारभावेन सामानाधिकरण्ये विकारोपमर्दबुद्धिरपि जायते । 'आदित्यं ब्रह्मेत्युपासते यो वाचं ब्रह्मेत्युपासते यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपासते' इत्यादौ तु शुक्तिकां रजतं प्रत्येतीतिवत् ब्रह्मणि आदित्याध्यासो भवति । न केवलमादित्यस्यैव ऋक्तत्वादिकम्, किन्तु वागादीनामपि ऋक्तत्वा- दिकमुक्तमेव । न ह्यत्र मुख्याभेदाभिप्रायेणायं सामानाधिकरण्यप्रयोगः । आदित्यादीनां ततो भिन्नत्वेन प्रसिद्धत्वात् । नहि ब्रह्मण इव ऋगादीनामपि सर्वात्मकता सम्भवति, येन आदित्यादीनां प्रकृतिविकारभावेन सामाना- धिकरण्यं युज्येत । न च प्राणस्य सर्वकारणत्वात् सर्वरूपत्वं सम्भवति, ब्रह्मण एव सर्वकारणत्वावधारणात्— 'तेन तं बृहस्पतित्युद्गीथमुपासाञ्चक्रे, एतमु एव बृहस्पतिं मन्यते वाग्धि बृहती तस्या एष पतिः' (छा० १ । ३ । ११) । 'इयमेव ऋग्, अग्निः साम । तदेतस्यामृच्यध्यूढं साम । तस्मा- दृच्यध्यूढं साम गीयते । इयमेव साग्निरमस्तत्साम ।' ऋचि पृथिवीदृष्टिः कार्या, सामन्यग्निदृष्टिः । यथा च ऋक्सामनी नात्यन्तं भिन्ने अन्योन्यं तथैतौ पृथिव्यग्नी । भाष्यम्— 'कथमियमेव पृथिवी सा साम नामार्कशब्दवाच्या, इतरार्थशब्दवाक्योऽग्निः । तदेतत्पृथिव्यग्निद्वयं सामैकशब्दाभिधेयत्व- मापन्नम् । तस्मान्नान्योन्यं भिन्नं पृथिव्यग्निद्वयं नित्यं संश्लिष्टमृक्- सामनी इव । तस्माच्च पृथिव्यग्न्योर्ऋक्सामत्वमित्यर्थः । 'अन्तरिक्षमेवर्क् वायुः साम" । द्यौरेवर्क् आदित्यः साम" ।' इत्यादौ एवमेव आदित्यस्य रूपेष्वपि ऋगादिबुद्धिर्विहिता । 'अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैवर्क् । अथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम । तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम" । नक्षत्राण्येवर्क्, चन्द्रमाः साम" ।' एवमेव 'वागेवर्क्..., इत्यादिषु सर्वत्र चैवमुपासनार्थमेव सामानाधिकरण्योपदेशो विशेषः । 'ऋक सामयोः शिल्पेस्थः' (शुक्लयजु० ४।६) 'ऋक्सामे वै देवेभ्यो यज्ञार्थं तिष्ठमाने कृष्णरूपं कृत्वाऽपक्रम्य तिष्ठतामेष वा ऋचो वर्णो यच्छुक्लं कृष्णानि यन्मेध्यं साम्नो यत् कृष्णम्' (तै० ६।१।३) तत्साम्नो रूपमुक्तम् । अत्र ऋक्सामभिमानिन्यौ देवते देवानां यज्ञार्थं स्थिते सत्यौ केनापि निमित्तेन कृष्णमृगरूपं कृत्वा देवेभ्यः पलाय्य दूरे कुत्राप्यतिष्ठताम् । नात्र वस्तुतः शुक्लरूपस्य ऋक्त्वं तद्भेदप्रसिद्धिविरोधात् । 'ऋचो नामारिषं यजूंषि नामारिषं सामानि नामारिषं ये अग्नयः पाञ्चजन्याः अस्यां पृथिव्यामधि.....' (शुक्ल यजुः ० १८ । ६७) अनेन मन्त्रेण यजमान आत्मनि वेदत्रयात्मकत्वं सम्पादयति । नात्रापि यजमानस्य ऋगादिनेकत्वं वस्तुभूतम् । तथैव 'ऋचं वाचं प्रपद्ये मनो यजुः प्रपद्ये साम प्राणं प्रपद्ये' इत्यत्रापि ऋगाद्यभेदेन दृष्टेषु वागादिष्वेव प्रपत्तिर्ज्ञेया । 'आयुर्यज्ञेन कल्पताम्.........स्तोमश्च यजुश्च ऋक् च साम च बृहच्च रथन्तरम्' (शुक्लयजुः ० १८ । १६) इत्यादिनापि स्तोम- यजुरादीनां यज्ञकृप्तिरपि भावनार्थैव । 'यस्मिन्नृचः सामयजूंषि यस्मिन् प्रतिष्ठिता रथनाभाविवाराः । यस्मिंश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥' इत्यत्रापि मनसः स्वास्थ्ये त्रयीस्फूर्त्तेः संस्काररूपेण मनस्येव ऋगादयः सन्निहिता भवन्ति । अत एव 'अन्नमयं हि सोम्य मनः' इत्यत्र मनसः स्वास्थ्ये वेदोच्चारणशक्तिः प्रतिपादिता । 'प्रजानां सर्वं चित्तं ज्ञानं मन- स्येव तन्तुषु पट इव ततम्' अत्रापि शब्दात्मका एव ऋगादयो बोध्याः । सर्वथाऽपि 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा' इत्यादौ उपदिष्टा वाक् शब्दराशिरूपा वेदत्रय्येव । 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्', 'अत एव च नित्यत्वम्' इत्यादिसूत्रैस्तस्या एव भगवत्पादादिभिर्नित्यत्वसाधनात् । सूत्रेण सर्वस्य शब्दप्रभवत्वं साध्यते, तेन शब्दस्यैव नित्यत्वं स्पष्टमुक्तम् । शब्दात्मिकाया एव वाचः सम्प्रदाय- प्रवर्त्तनरूप उत्सर्गः । तस्या एव वाचो 'वाचा विरूपनित्यया' इति मन्त्रे- णापि नित्यत्वमुक्तम् । न चात्र भूतभौतिकोपादानभूतरूपाया वाचो