वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति मूलपाठ प्रस्तुत है:

---

[पृष्ठ १०४]

नित्यस्योक्तिः; तस्यः सुष्टुतिसाधनत्वासम्भवात् । शब्दात्मिकयैव वाचा सुष्टुतिः प्रसिद्धा । 'तस्यै नूनमभिद्यवे, वाचा विरूपनित्यया । वृष्णो चोदस्व सुष्टुतिम्' एतदर्थस्तु—हे विरूप नानारूपैत्तन्नामक महर्षे त्वं तस्मै अभिद्यवेऽभिगत- दीप्तये वृष्णे वर्षकाय अग्नये नित्यया उत्पत्तिरहितया वाचा सुष्टुतिं नूनमिदानीं चोदस्व स्तुहि । विरूप एवास्य षोडशर्चस्य द्रष्टा । अतः ऋषिरात्मानमेव ब्रवीति, यजमानो वा होतारम् । एतेन—'तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ।।' (ऋ० सं० १०।६०।६, यजुः० २१।७ ) इत्यादिमन्त्रैश्च प्रसिद्धानामेव ऋक्सामयजुषां यज्ञपदवाच्यात्पर- मेश्वरादेव आविर्भाववर्णनम् । तस्यैव निःश्वासरूपेणापि प्रसिद्धानाम् ऋग्वेदादीनामेव प्रादुर्भाववर्णनम् । यच्च —"अव्ययपुरुषकला रूपा नित्या मनप्राणवाचः प्रकृतिसम्ब- न्धेन पुनरपरेश रूपेण प्रादुर्भवन्ति । सोऽयं प्रादुर्भावः सर्वहुन्नामका- द्यज्ञात् भवति । छन्दांस्यत्र तत्तत्पदार्थानां मर्यादाबन्धः । सर्वस्य पदार्थ- जातस्य नाभौ केन्द्रे यः प्रजापतिः प्रादुर्भवति तस्य निःश्वासभूता अथात् केन्द्रमभितो वितता इमा ऋगादिरूपा वाच उच्यन्ते । प्रथमः प्रजापतिः स्वयम्भूरित्याख्यायते । तथा चोक्तं मनुना— 'ततः स्वयम्भूर्भगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् । महाभूतादिवृत्तौजाः प्रादुरासीत्तमोनुदः ॥' इति । एतत् स्वयंभू-मण्डलमृग्यजुः सामेति त्रयीमयम् । अत एव ब्रह्मणः प्रादुर्भूता वेदा ब्रह्मरूपा एव, ऋगादीनां कार्यब्रह्मास्वरूपानतिरेकात् । इत एव स्वयम्भूमण्डलात् व्याख्यातपूर्वा वेदत्रयी सर्वत्र जगति प्रसरति, ऋग्यजुःसामान्येव स्वयम्भूमण्डलम्य मनोताः । यस्मान्मण्डलाद्ये प्राणा प्रसरन्ति, सर्वैश्चोपजीव्यन्ते, ते 'मनोता' उच्यन्ते । एवं तिस्र एता ऋगादिरूपा वाच एव स्वयम्भूमण्डलमुत्पादयन्ति । एतद्वाह्यमेव स्वयम्भूमण्डलम् । तदनु च तस्मान्मण्डलादिमा एव अंशरूपेण

---

[पृष्ठ १०५]

निष्क्रम्य अन्यत्र गच्छन्तीति निःश्वासभूता एता उक्ताः । प्राणो हि शरीरारम्भकः शरीरधारकः । स एव चांशरूपनिःश्वासरूपतामापद्य शरीराद्बहिर्गच्छतीति निःश्वाससादृश्यम् । 'एवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसः इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राणि अनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि' (बृह० २।४।१०) इत्यत्र महाभूतपदेन प्रजापतिरेवेष्टव्यः, तस्य प्रतिपाद्यमानात्मब्रह्मस्वरूपानतिरेकात् । यदि तत्र ऋगादिपदेन प्रसिद्धा विज्ञानरूपा ग्रन्थरूपा वा वेदा गृह्यन्ते, तदा तु महद्भूतपदेन प्रक्रान्तः शारीर आत्मैव गृहीतुमुचितः, ब्रह्मानतिरेकात् शारीराद्यात्मन एव विज्ञानघनात् निःश्वासरूपेणानवरतं विज्ञानानां वृत्त्यात्मकानां प्रादुर्भावदर्शनात्, वेदादिग्रन्थानामपि तत एव प्रवृत्तेः । ईश्वरप्रेरितं वेदादिविज्ञानमस्य शरीरस्यान्तः प्रविशति । ततश्च सर्वजन- बोध्यतामाप्नुवद्वाग्रूपेण निष्क्राम्यतीति निःश्वाससादृश्यम् । अत एव श्लोकसूत्रव्याख्यानानुव्याख्यानादीनामपि महाभूतनिःश्वसितत्वमुच्य- मानमाञ्जस्येन उपपद्यते तेषामपि शारीराद्यात्मनः प्रादुर्भावात् । यत्तु- 'श्लोकसूत्रादिकं सर्वमन्त्रोक्तं ब्राह्मण एवान्तर्भवती'ति मतम्, तत्त तत्तद्वेदब्राह्मणानामपि तद्वेदस्वरूपत्वान्तर्भावात् ऋग्यजुःसामपदैरेव ब्राह्मणानामपि सङ्ग्रहणात् नातीव समञ्जसं प्रतीयते । अत एव 'इमे वेदा निर्मिता' इति गोपथश्रुतिरपि सङ्गता स्यात् । तदित्थं वेदानामीश्वरस्व- भावाद् ईश्वरनिःश्वसितत्वप्रवादश्च युक्त्या समर्थितः । शरीरे द्विविधाः क्रिया दृश्यन्ते—( १ ) इच्छाजन्याः, ( २ ) इच्छां विनैव स्वतः प्रवर्तमानाश्च । तत्र श्वासादिकं स्वतःप्रवर्तमानावन्तर्भवति । तेनेदमपि विवक्ष्यते यद् इमा ऋग्यजुःसामाख्या वाचः प्रजापतेः स्वत एव यज्ञप्रक्रियया प्रादुर्भवन्ति, न त्विच्छया उत्थाप्यन्ते । यथा हि निःश्वासेनैव मनुष्यजीवनस्य परिचयः, तथैताभिर्वाग्भिरेव प्रजापतेः परिचयः, स्वतः प्रजापतेरतीन्द्रियत्वात् । महतो भूतस्यात्मनोऽपि वृत्त्यात्मकैर्ज्ञानैरेव परिचयः इत्यादि सादृश्यमुन्नेयम् ।