वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ १४६

वगमस्य तत्रानधिकारः क्षत्रियादीनामिति वाच्यम्; तपस्वपि तदधि- काराविशेषात्, निषेधाभावाच्च । 'जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनञ्चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट् ॥' इत्यादिस्मृतिषु शूद्राणां तपोनिषेधो न क्षत्रियाणाम् । श्रोत्रेण रूपं नावगम्यत इति प्रत्यक्षसिद्धम् । क्षत्रियादीनां तपस्यनधिकार इति तु प्रमाणसापेक्षमेव । न च प्रमाणमुपलभ्यते । ययात्यादीनां लोकोत्तर- तपस्त्वेऽपि क्षत्रियत्वमेवासीत्, न ब्राह्मण्यम् । जनक-भीष्म-श्रीकृष्णा- दीनां ब्रह्मावगन्तृत्वेऽपि क्षत्रियत्वमेवाऽऽसीत्, न ब्राह्मण्यम् । यद्यपि सूक्ष्मसंस्थानभेदवशादन्योन्यभेदवन्तो भवन्ति देहाः, तेनैव च ब्राह्मण्या- दिकं सिद्ध्यति; तथापि तपसि ब्रह्मावगतौ कीदृशस्य देहस्योपयोग इत्यस्य प्रमाणमन्तरा निर्णतुमशक्यत्वात् । तपसो निषेधाद् उपनयना- विधानाच्च यद्यपि शूद्रस्य तपसि वेदाध्ययने चानधिकारः श्रुतार्थापत्त्या सिद्ध्यति ; तथापि न क्षत्रियादीनामनधिकारः केनापि सिद्ध्यति । शूद्राणामेव सतां विदुरादीनां जन्मान्तराभ्यासवशात् पुराणादि- श्रवणद्वारा ब्रह्मावगमः सम्पन्न एव । एवम्—ऊर्ध्वबिन्दुपातेन कस्य देहस्य जन्म, नाभिनिम्नस्थपातेन वा कस्य जन्मेत्यादिकमपि दुरवधारणेमेव । संस्कारादिना ऊर्ध्वास्थिति- मार्गोद्घाटनमपि यदि प्रयत्नसाध्यं तर्हि अधःस्थितेनापि बिन्दुना निर्मिते देहे कथन्न तत्सम्पादयितुं शक्यम् ? किञ्च—ब्राह्मणजातीयानां सर्वेषां नाभेरुर्ध्वं स्थितेनैव बिन्दुना जन्म भवतीति कथं ज्ञातुं शक्यते ? नहि कश्चित्तादृग्विधः संस्कारः प्रसिद्धो यदधीना ब्राह्मणानामेव शक्तेरूर्ध्वगतिः प्रसज्येत । किञ्च नाभि- ग्रन्थेरुन्मोचनेनापि ब्राह्मणानामेव रेतस ऊर्ध्वगमनं नेतरेषामित्यपि निष्प्रमाणमेव । अत एव तत्त्वदृष्ट्यपसर्पणवदेव वेदमार्गे प्रस्थितिः स्वाध्यायो वेदपाठो वेत्यपि आवहति चिन्त्यकक्षाम् । तथा च उपनयना- नन्तरमेतदेव प्रयत्नकृतं तपोऽनुष्ठानम्