भारतकोश
वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Vedantasara by Sadananda Yogindra

सदानन्द योगीन्द्र द्वारा

स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास · 1940 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 36, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 36

( ३६ ) वेदान्तसार । विक्षेपशक्तिस्तु यथा रज्ज्वज्ञानं स्वावृतरज्जौ स्व- शक्त्या सर्पादिकमुद्भावयति, एवमज्ञानमपि स्वावृ तात्मनि स्वशक्त्या आकाशादिप्रपञ्चमुद्भावयति तादृशं सामर्थ्यम्। तदुक्तम्--“विक्षेपशक्तिर्लिङ्गादि- ब्रह्माण्डान्तं जगत्सृजेत् ” इति ॥ ३७ ॥ (सं०टी०) यदुक्तमसङ्गोदासीनस्यात्मनः कथं जगत्का- रणत्वमिति तन्निराकर्तुं विक्षेपशक्तिस्वरूपमाह। विक्षेपशक्ति- स्त्विति । यथा रज्जुविषयकमज्ञानं सर्पमुत्पादयति तथात्म- विषयकमज्ञानमपि स्वावच्छिन्ने आत्मनि विक्षेपशक्तिप्रभावे- णाकाशादिकं प्रपंचमुद्भावयतीत्यर्थः। अस्मिन्नर्थे ग्रंथांतरसंमतिं दर्शयति। तदुक्तमिति । ननु किमात्मा चराचरात्मकप्रपंचस्य निमित्तकारणं उपादानकारणं वा। नाद्यः । दंडादिवत्स्वकार्य- व्यापित्वं न स्यादात्मनः “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्” इतिश्रुत्या- कार्यव्यापित्वश्रवणात् । न द्वितीयः । अचेतनस्य जडस्य प्रपंचस्य चैतन्योपादानकत्वासंभवात् ॥ ३७ ॥ (भा०टी०) अब विक्षेपशक्तिको दिखाते हैं। जैसे रज्जु- विषयक अज्ञान अपनी शक्तिद्वारा रज्जुसे सर्पका स्वरूप प्र- दर्शन करैहै तिसी प्रकार यह शक्ति अज्ञानावृत आत्मामें आ- काशादि पञ्चभूतका भ्रम प्रदर्शन करै है। इसीको विक्षेपशक्ति कहते हैं। ग्रन्थान्तरमें भी ऐसा लिखा है कि-“अज्ञानकी वि- क्षेपशक्ति ब्रह्मसे लेकर स्तम्बपर्य्यन्त जगत्को उत्पन्न करै है” शक्तिद्वयवदज्ञानोपहितं चैतन्यं स्वप्रधानतया