भारतकोश
वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Vedantasara by Sadananda Yogindra

सदानन्द योगीन्द्र द्वारा

स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास · 1940 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 44, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 44

( ४४ ) वेदान्तसार । मनस्तु कर्म्मेन्द्रियैः सहितं सन्मनोमयकोशो भवति । कर्म्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूप स्थानि । एतानि पुनराकाशादीनां रजोंशेभ्यो व्यस्तेभ्यः पृथक्क्रमेणोत्पद्यन्ते ॥ ४४ ॥ ( सं०टी० ) मनोमयकोशत्वं निरूपयति।मनास्त्विति। सत्वगुणप्रधानं मनःसत्त्वगुणांशेभ्यो जातेः श्रोत्रादिज्ञानेंद्रियै- रेव सहितं सन्मनोमयकोश इत्यर्थः।अत्र तु मनसः सत्त्वोप- हितरजोविकारेच्छारूपत्वात्संकल्पविकल्पात्मकत्वेन बुद्ध्य- पेक्षया जाड्याधिक्यात् मनोमयत्वं आत्माच्छादकत्वा- त्कोशत्वमिति भावः । कर्मेंद्रियाण्युपदिशति।कर्मेंद्रियाणीति- एतेषामुत्पत्तौ साधनापेक्षायामाह।एतानि पुनरिति।भूतानां त्रि- गुणत्वेपि रजोगुणबहुलेभ्यो व्यस्तभूतेभ्यो वागादीनि पृथक्- पृथक् क्रमेणोत्पद्यंते।भूतानां त्रिगुणत्वेपि रजोगुणप्रधानादाका- शात् वागिन्द्रियमुत्पद्यते रजोगुणप्रधानाद्वायोः पाणींद्रियं र- जोगुणप्रधानादग्नेः पादेंद्रियं रजोगुणप्रधानाज्जलात् शिश्नेन्द्रि- यं रजोगुणप्रधानायाः पृथिव्याः पाय्विंद्रियमुत्पद्यत इत्यर्थः । ( भा०टी० ) पाँच कर्म्मेन्द्रियोंके सहितमिलकर मनो- मयकोष कहाता है वाक् पाणि पाद पायु और उपस्थ इन पाँच अवयवोंका नाम कर्म्मेन्द्रिय है यही पांच कर्म्मेन्द्रिय आकाशादि पञ्चमहाभूतोंके राजस अंशसे उत्पन्न होती हैं । आकाशके रजोभागसे वाक्य वायुके रजोभागसे पाणि जलके रजोभागसे पाद तेजके रजोभागसे पायु पृथ्वीके रजोभागसे उपस्थ उत्पन्न होते हैं ॥ ४४ ॥