वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ४५ ) वायवः प्राणापानव्यानोदानसमानाः । प्राणो नाम प्राग्गमनवान् नासाग्रस्थानवर्त्ती । अपानो नाम अवाग्गमनवान् पाय्वादिस्थानवर्त्ती। व्यानो नाम विष्वग्गमनवानखिलशरीरवर्त्ती । उदानः कण्ठ- स्थानीयः ऊर्द्धगमनवानुत्क्रमणवायुः।समान शरी- रमध्यगताशितपीतान्नादिसमीकरणकरः । समी- करणन्तु-परिपाककरणं-रसरुधिरशुक्रपुरीषादि- करणम् ॥ ४५ ॥ ( सं०टी० ) वायूनुद्दिशति । वायव इति । यथोद्देशं प्रा- णमाह । प्राणोनामेति । ऊर्द्धगमनशीलो नासाग्रस्थायी वा- युः प्राण इत्यर्थः । अपानस्य लक्षणमाह।अपानो नामेति । अ- धोगमनशीलःपाय्वादिस्थायी वायुरपान इत्यर्थः।व्यानस्य ल- क्षणमाह । व्यानो नामेति । सर्वनाडीगमनशीलोखिलशरीर- स्थायी वायुर्व्यान इत्यर्थः । उदानस्य लक्षणमाह । उदानोना- मेति ऊर्ध्वमुत्क्रमणशीलःकंठस्थायी वायुरुदान इत्यर्थः । स- मानस्य लक्षणमाह । समानोनामेति । शरीरमध्यगतोन्नरसा- दिनेता वायुः समान इत्यर्थः । प्राणादीनां वायुत्वेन रूपेणै- कत्वेपि क्रियाभेदेन भेद इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ ( भा०टी० ) प्राण,अपान, व्यान, उदान, और समान इनको पञ्च वायु कहते हैं । ऊपरको चलनेवाला नासिकाके अग्रभागमें रहनेवाले वायुका नाम प्राणवायु है । नीचेको च- लनेवाला गुदास्थानमें रहनेवाले वायुको अपानवायु कहते हैं।