वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

८८ वेणीसंहार नाटकं

माता—जाद साहु, कालोइदं भणिअं भाणुमदीए । ( जात, साधु, कालो-
चितं भणितं भानुमत्या । )
राजा—आः ममापि नाम दुर्योधनस्य शङ्कास्थानं पाण्डवाः । पश्य—
कोदण्डज्याकिणाङ्कैरगणितरिपुभिः कङ्कटोन्मुक्तदेह्रैः
श्लिष्टान्योन्यातपत्रैः सितकमलवनभ्रान्तिमुत्पादयद्भिः ।
रेणुग्रस्तार्कभासां प्रचलदसिलतादन्तुराणां बलाना-
माक्रान्ता भ्रातृभिर्मे दिशि दिशि समरे कोटयः सम्पतन्ति ॥
महता कृतेः प्रतिज्ञाभारः, शङ्कायाः = सन्देहस्य, स्थानम् = आस्पदम् । खलु इति
वाक्यालङ्कारे ।
कालोचितम् = समयानुरूपम् ।
अन्वयः —कोदण्डज्याकिणाङ्कः, अगणितरिपुभिः कङ्कटोन्मुक्तदेह्रैः, श्लिष्टान्यो-
न्यातपत्रैः, सितकमलवनभ्रान्तिम्, उत्पादयद्भिः, मे, भ्रातृभिः, रेणुग्रस्तार्कभासाम्,
प्रचलदसिलतादन्तुराणाम्, बलानाम्, कोटयः, आक्रान्ताः, दिशि दिशि, समरे
सम्पतन्ति ॥ २७ ॥
कोदण्डज्याकिणाङ्कैः = कोदण्डस्य धनुषः ज्यायाः किण. व्रणजः अङ्कः चिह्नं
येषां तैः, अगणितरिपुभिः = अवहेलितशत्रुभिः, कङ्कटोन्मुक्तदेहैः = कङ्कटेन कवचेन
उन्मुक्तः त्यक्तः देहो येषां ते, कवचधारिभिरित्यर्थः । एतेन अधिकबलवत्त्वं सूचि-
तम् । श्लिष्टान्योन्यातपत्रैः = मिलितपरस्परच्छत्रैः 'छत्रं त्वातपपत्रमित्यमरः । सित-
कमलवनभ्रान्तिम् = श्वेतपद्मवनस्य भ्रमम् , उत्पादयद्भिः = जनयद्भिः कमलवनस्य
भ्रमो जात इत्युत्प्रेक्ष्यते कविनेति भावः । मे=मम, भ्रातृभिः=अनुजैः, रेणुग्रस्तार्क-
भासाम् - रेणुभिः ग्रस्ता अर्कभाः ये. तेषाम्, प्रचलदासलतादन्तुराणाम् = प्रचलन्ती
गच्छन्ती या असिलता लता इव खड्गः तया दन्तुराणाम् निम्नोन्नतानाम् , वला-
नाम् = सेनानाम् , कोटयः = सख्याविशेषाः, आक्रान्ताः = व्याप्ताः, दिशि दिशि =
माता—पुत्र, भानुमती ने अच्छा और समयोचित उपदेश दिया ।
राजा—अरे, क्या मुझ दुर्योधन के लिये पाण्डवों से आशङ्का ? देखिये—
धनुष की प्रत्यञ्चा के संघर्षण के चिह्न से युक्त, शत्रुओं को तुच्छ समझकर अपने-अपने
शरीर पर से कवच को दूर हटाकर फेंक देने वाले तथा अपने-अपने श्वेतच्छत्रों के परस्पर
सम्पर्क के कारण श्वेत कमल के वन की आशङ्का उत्पन्न कराते हुए मेरे भाइयों से युक्त सेनायें,
जिसकी धूलि से सूर्य की किरणें आच्छन्न हो जाती हैं तथा खड्गरूपी लताओं के नीचे ऊपर
जाने से औन्नत्य में विषमता प्राप्त कर लेती हैं, रणस्थल में करोड़ों की संख्या में सर्वत्र टूट
पड़ रही हैं ॥ २७ ॥