भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 110, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 110

द्वितीयोऽङ्कः ] ' प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ८९ अपिच भानुमति, विज्ञातपाण्डवप्रभावे, किन्त्वमप्येवमाशङ्कसे, पश्य- दुःशासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने दुर्योधनस्य च यथा गदयोरुभङ्गः । तेजस्विनां समरमूर्धनि पाण्डवानां ज्ञेया जयद्रथवधेऽपि तथा प्रतिज्ञा ॥२८॥ कः कोऽत्र भोः जैत्रं मे रथमुपकल्पय तावन् । यावदहमपि तस्य प्रगल्भस्य पाण्डवस्य जयद्रथपरिरक्षणेनैव मिथ्याप्रतिज्ञावैलक्ष्यसम्पादितम- शस्त्रपूतं मरणमुपदिशामि । ( प्रविश्य ) प्रतिदिशम्, समरे = सङ्ग्रामे सम्भ्रमन्ति = सम्यग् भूमौ गच्छन्ति । मम भ्रातृणां प्रभावात् पाण्डवस्य विजयो न सम्भवतीति भावः । स्रग्धरा छन्दः ॥ २७ ॥ विज्ञातपाण्डवप्रभावे - विज्ञातः पाण्डवानां प्रभावः यथा तत्सम्बोधने । अन्वयः - दुःशासनस्य, हृदयक्षतजाम्बुपाने, दुर्योधनस्य, गदया, ऊरुभङ्गे च, समरमूर्द्धनि, तेजस्विनाम्, पाण्डवानाम्, यथा प्रतिज्ञा ( निष्फला ) तथा, जयद्रथवधे, अपि, ज्ञेया ॥ २८ ॥ पाण्डवानां प्रतिज्ञापूर्त्यभावं दर्शयति - दुःशासनस्येति । दुःशासनस्य = मदनु- जस्य, हृदयक्षतजाम्बुपाने = हृदयस्य क्षतजं रुधिरं तदेव अम्बु जलं तस्य पाने, दुर्योधनस्य, गदया = प्रहारकौशलविशेषेण, ऊरुभङ्गः = जघनभङ्गः, च, समरमूर्धनि = प्रधानसङ्ग्रामे, तेजस्विनाम् = पराक्रमिणाम् तेजस्विनामिति काक्वोच्यते, अतेज- स्विनामिति भावः । पाण्डवानां, यथा, प्रतिज्ञा निष्फलेति शेषः । तथा जयद्रथवधे = सिन्धुराजविनाशे, अपि, प्रतिज्ञा विफला, ज्ञेया = बोध्या एषामप्रतिज्ञेत्यमेव विफला भवति, अपि इयमपि प्रतिज्ञा विफलैव स्यादिति भावः । वसन्ततिलका छन्दः ॥२८॥ जैत्रम् = जयनशीलम् । उपकल्पय = उत्पादय । प्रगल्भस्य = धृष्टस्य । मिथ्या- प्रतिज्ञावैलक्ष्यसम्पादितम् = मृषाभूतप्रतिज्ञया यद् वैलक्ष्यम् लज्जा तेन सम्पादितम् = कृतम्, अशस्त्रपूत = शस्त्रेण न पूतम् अप्रशस्त्यमित्यर्था इतिवत्समासः, क्षत्रियाणां शस्त्रेण अयि भानुमति, आपको तो पाण्डवों की शक्ति विदित है क्या आपको भी इस प्रकार की आशङ्का होती है ? देखिए- युद्ध में दुःशासन का हृदय विदीर्ण करके रुधिरपान करने के विषय में तथा मुझ दुर्योधन की जाँघों को गदा से तोड़ डालने के विषय में की गई परम प्रतापशाली पाण्डवों की प्रतिज्ञा जैसी थी वैसी ही जयद्रथवध-विषयीणी प्रतिज्ञा भी समझनी चाहिए अर्थात् पाण्डवों की दुःशा- सन के रक्तपान की तथा गदा द्वारा मुझ दुर्योधन के ऊरुभग्न करने की प्रतिज्ञा अब तक पूर्ण नहीं हो पाई। वहीं दशा जयद्रथ-वध की प्रतिज्ञा की भी होगी ॥ २८ ॥ अरे यहाँ कोई है, मेरे विजयशील रथ को तय्यार करो। मैं भी जयद्रथ की रक्षा करके उस मिथ्याप्रतिज्ञाभिमानी अर्जुन के उस मरण में, जो प्रतिज्ञा के असफल होने के कारण शस्त्र- परित्यागपूर्वक होगा, सहायक बनूँ ( प्रवेश कर ) ।