वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

१०० वेणीसंहारं नाटकं क्षिप्रत्र इत एवागच्छति। कदाचिद् द्रुपदसुतरोपेणावामपि व्यापादयिष्यति। तदेहि। षतिक्रमावः।) (इति निष्क्रान्तौ।) प्रवेशकः। (ततः प्रविशत्याकृष्टखड्गः कलकलमाकर्णयन्नश्वत्थामा) अश्वत्थामा- महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डघनगर्जितप्रतिरवानुकारी मुहुः। तस्माद्, एहि = आगच्छ, गतिक्रमावः, आवामिति शेषः। प्रवेशक इति, नीचेन नीचाभ्यां वा पात्राभ्यां नीचोक्त्या प्रयोजितः भूतस्य भविष्यतश्च कथांशस्य निदर्शकः अङ्कद्वयमध्यवर्ती प्रवेशक उच्यते। तदुक्तं दर्पणे- प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः। अङ्कद्वयान्तर्विज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा॥ इति। तथा चात्र राक्षस्या राक्षसेन नीचोक्त्या भूतः सिन्धुराजवधो भविष्यन् दुःशा- सनवधश्च सूचितोऽतः प्रवेशकाख्य नाट्याङ्गम्। आकृष्टखड्गः = आकृष्टासिः, अश्वत्थामा = द्रोणपुत्रः। अन्वयः-महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तकप्रचण्डघनगर्जितप्रतिरवानुकारी, मुहुः, स्थगितरोदसीकन्दरः, श्रवणभैरवः, अभूतपूर्वः, अयम्, रवः, अद्य, समरोदधेः, पुरः, कुतः, (भवति) ॥ ४ ॥ प्रचण्डशब्दश्रवणाच्चकितोऽश्वत्थामा आह-महाप्रलयेत्यादि। महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तकप्रचण्डघनगर्जितप्रतिरवानुकारी = महाप्रलय- कालिको यो मारुतः वायुः तेन क्षुभितौ सञ्चालितौ, यौ पुष्करावर्तकौ मेघविशेषौ तयोः यत् प्रचण्डवनगर्जितम् भयावहन्तरस्तनितं तस्य यः प्रतिरवः प्रतिध्वनिः तस्यानुकारी मुहुः, स्थगितरोदमीकन्दरः = स्थगितः, रोदस्यो द्यावापृथिव्यो एव उतारें। अतः आओ चलें स्वामिनी हिडिम्बा देवी की आज्ञा मानें। (दोनों चले जाते हैं) प्रवेशक समाप्त (कोलाहल सुनते हुए हाथ में खड्ग लेकर अश्वत्थामा का प्रवेश।) अश्वत्थामा-आज सामने इस संग्रामसागर से निकलता हुआ, सृष्टि-संहार-कालीन झञ्झावात से क्षुभित, पुष्करावर्तक मेघ के भीषण तथा गम्भीर कड़कड़ाहट की प्रतिध्वनि क