वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १०१

रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः । कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ॥ ४ ॥ (विचिन्त्य ।) ध्रुवं गाण्डीविना सात्यकिना वृकोदरेण वा यौवनदर्पा- दतिक्रान्तमर्यादेन परिकोपितस्तातः । यतः समुल्लङ्घ्यशिष्यप्रियतामात्म- प्रभावसदृशमाचेष्टते । तथाहि— यद्दुर्योधनपक्षपातसदृशं युक्तं यदस्त्रग्रहे कन्दरः गिरिविवरः येन सः, 'द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ रोदसी रोदसीति च' इति विश्वः । श्रवणभैरवः = भीषणश्रवणः, अद्य, समरोदधेः=समरमेव उदधिः समुद्रः तस्मात्, अभूतपूर्वः = पूर्वं न भूतः प्रागभावीत्यर्थः । अयम्, रवः = शब्दः, पुरः = अग्रे, कुतः=कस्माद्धेतोः, भवतीति शेषः । अद्य सङ्ग्रामे कथम्रीदृशः शब्दो भव- तीति भावः । अत्र रूपकद्वयमलंङ्कारः । पृथ्वी छन्दः । 'जसौ वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुर्दिर्तिलक्षणात् ॥ ४ ॥ (जस्नौ) गाण्डीविना=अर्जुनेन, सात्यकिना=यदुवंशजातेन, यौवनदर्पात् = तरुणत्वगर्वात्, लतिक्रान्तमर्यादेन = अतिक्रान्ता मर्यादा स्थितिः येन, तेन, इदं वृकोदरस्य विशेषणम् । वृकोदरेण = भीमेन, वा ध्रुवम् = निश्चयम्, तातः = मत्पिता द्रोणः, परिकोपितः क्रोधितः । शिष्यप्रियताम् = शिष्ये स्नेहम्, समुल्लङ्घ्य = परित्यज्य । अन्वयः—यत्, दुर्योधनपक्षपातसदृशम् अस्त्रग्रहे, तत्, युक्तम्, रामात्, लब्ध- समस्तहेतिगुणः, वीर्यस्य, यत्, साम्प्रतं लोके, सर्वधनुष्मताम्, अधिपतेः दृपः यत् च, अनुरूपम्, तत्, कर्म, मे, रिपुवस्मरेण, तातेन, प्रारब्धम्, निदन्न् ॥ ५ ॥ पितुः प्रभावप्रशंसामाह—यददुर्योधनपक्षगतेति । यत्, दुर्योधनपक्षपातसदृशम् = दुःस्रतेः पक्षग्रहणतुल्यम् वस्त्रग्रहे = शस्त्र- ग्रहणे, यत्, युक्तम् = उचितम्, रामात्=परशुरामात्, लब्धसमस्तहेतिगुणः = लब्धा याः समस्तहेतयः समस्तशस्त्राणि ताभिर्गुणः महतः, 'खेदरचिञ्च शस्त्रं च वह्नि अनुकरण करता हुआ, पृथ्वी और आकाश के अन्तराल को पूर्ण करता हुआ कर्ण-शष्कुलियों [कान के छिद्रों ] के लिये त्रासजनक और अपूर्व शब्द किसलिए हो रहा है ? ॥ ४ ॥ (सोचकर) अवश्य अर्जुन, सात्यकि और भीम इनमें से किसी ने यौवनदर्प से मर्यादा का उल्लङ्घन करके पिताजी को क्रुद्ध कर दिया है। जिससे वे शिष्यप्रेम का परित्याग करके अपने सामर्थ्यानुरूप पराक्रम प्रदर्शित कर रहे हैं। क्योंकि— शत्रुओं के लिए, अन्तक सदृश मेरे पिता ने वही कार्य करना प्रारम्भ किया है जो