भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 123, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 123

१०२ वेणीसंहारं नाटकं रामाल्लब्धसमस्तहेतिगुरणो वीर्यस्य तत्साम्प्रतम्। लोके सर्वधनुष्मतामधिपतेर्यच्चानुरूपं रुषः प्रारब्धं रिपुघस्मरेण नियतं तत्कर्म तातेन मे ॥ ५ ॥ (पृष्ठतो विलोक्य ।) तत्कोऽत्र । रथमुपनयतु । अथवाऽलमिदानीं मम रथप्रतीक्षया । सशस्त्र एवास्मि सजलजलधरप्रभाभास्वरेण सुग्रहविमल कलधौतत्सरुणाऽमुना खड्गेन यावत्समरभुवमवतरामि । (परिक्रम्य वामाक्षि- स्पन्दनं सूचयित्वा ।) अये, ममापि नामाश्वत्थाम्नः समरमहत्सवप्रमोद- निर्भरस्य तातविक्रमदर्शनलालसस्यानिवित्तानि समरगमनविघ्नमुत्पाद- ज्वाला च हेतयः' इत्यमरः । वीर्यस्य = पराक्रमस्य, यत्, साम्प्रतम् = युक्तम्, लोके = जगति, सर्वधनुष्मताम् = अखिलधनुर्धारिणाम्, अधिपतेः = स्वामिनः, रुषः = क्रोधस्य, यच्च अनुरूपम् = योग्यम्, तत्- कर्म = कार्यम्, मे रिपुघस्मरेण = शत्रुभक्ष- केण तातेन = पित्रा द्रोणेन, प्रारब्धम्, नियतम्-उत्प्रेक्ष्यते, नियतमित्युत्प्रेक्षायाम्, उत्प्रेक्षा चोत्कटकोटिकसंशयः । अत्र रूपकालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ५ ॥ सजलजलधरप्रभाभास्वरेण = सजलो यो जलधरः मेघः तस्य या प्रभा विद्युत् तद्वत् भास्वरं दीप्यमान तेन, सुग्रहविमलधौतत्सरुणा = सुग्रहणः सुखेन ग्रहणयोग्यः, विमलः कलधौतः सुवर्णनिर्मितः त्सरु खड्गमुष्टिः यस्य तेन खड्गेन = असिना, समरभुवम् = सङ्ग्रामस्थानम्, अवतरामि । वामाक्षिस्पन्दम्=सव्य- नेत्रपरिस्फुरणम्, पुरुषाणां वामनेत्रस्पन्दनं शास्त्रेष्वहितकरं कथितम् । द्रोणवध- हेतुकं वामनेत्रस्पन्दनमिति भावः । समरमहोत्सवप्रमोदनिर्भरस्य = समर एव महा नुत्सवः तेन यः प्रमोदः आनन्दः तत्र निर्भरस्य प्रमग्नस्य, तातविक्रमदर्शनलालसस्य = पितृविक्रमदर्शनेच्छस्य, अनिमित्तानि = अनिष्टसूचकानि, समरगमनविघ्नम् = दुर्योधन के पक्षाश्रय के लिये होना चाहिये तथा हाथ में शस्त्रग्रहण करने पर जो उचित हो सकता है। परशुराम से प्राप्त अनेकविध अस्त्रों से असह्यपराक्रमशाली होने की सफलता भी उन्होंने दिखलायी है तथा विश्व के सभी धनुर्धरों में श्रेष्ठ पुरुष का क्रोध जैसा होना चाहिये उसी के अनुरूप यह कार्य है ॥ ५ ॥ ( पीछे की ओर देखकर ) यहाँ कोई है ? रथ लाओ । अथवा अब रथके लिये मुझे प्रतीक्षा करने की आवश्यकता नहीं । सजल जलद ( जल से परिपूर्ण मेघ ) की नील कान्ति सदृश कान्तियुक्त इस कृपाण से, जिसकी मुष्टि सुवर्णनिर्मित होने के कारण चमक रही है; तथा पकड़ने में सुविधाजनक है, मैं सशस्त्र हूँ । अब रणभूमि की ओर प्रस्थान करता हूँ । ( परिक्रमण करके वाम नेत्र के फड़कने का अभिनय करते हुए ) अरे ! क्यों रणमहोत्सवा-